ธนากร คมกฤส เลขาธิการมูลนิธิรณรงค์หยุดการพนัน
เมื่อวันที่ 18 กันยายน 2569 สำนักข่าวไทยพับลิก้า ได้เผยแพร่ข้อเขียนชิ้นหนึ่ง เรื่อง สำนักงานสลากฯ ชู “Responsible Gaming” ตอกย้ำ…การเสี่ยงโชคอย่างมีสติ-ลุ้นอย่างไรให้มีความสุข โดยเอ่ยอ้างว่า “แม้การซื้อสลากกินแบ่งรัฐบาลจะเป็นกิจกรรมที่ถูกกฎหมาย แต่สลากใบเล็ก ๆ ก็อาจกลายเป็นชนวนเหตุนำไปสู่ปัญหาการเงิน ปัญหาครอบครัว หรือปัญหาเสพติดการพนันได้” ด้วยเหตุนี้สำนักงานสลากกินแบ่งรัฐบาล จึงได้นำแนวคิดที่เรียกว่า “Responsible Gaming” หรือ RG ที่ผู้ให้บริการเกมเสี่ยงโชคทั่วโลกใช้ มาเป็นนโยบายหลักในการดำเนินธุรกิจ
หัวใจสำคัญของการขับเคลื่อน RG คือ การส่งเสริมหลักคิดที่เรียกว่า “Play Responsible” หรือ “การเสี่ยงโชคอย่างมีสติ” โดยมีหลักสำคัญ คือ
- ซื้อสลากฯอย่างพอดี ไม่เกินตัว
- อย่าซื้อเพื่อแก้มือ
- เล่น(หวย)เพื่อความบันเทิงสนุกสนาน
- ไม่กู้ยืมเงินผู้อื่นมาเสี่ยงโชค
- ไม่คาดหวังว่าการซื้อสลากคือทางออกในการแก้ปัญหาทางการเงิน
- รู้จักหยุดทันทีเมื่อใช้เงินครบตามงบประมาณที่ตั้งไว้
นี่คือสาระสำคัญของการประกาศขับเคลื่อน RG – การเสี่ยงโชคอย่างมีสติ ของสำนักงานสลากกินแบ่งรัฐบาล เพื่อประกาศเจตนารมณ์ความรับผิดชอบของตนเองต่อประชาชนผู้อุดหนุนกิจการสลากของรัฐบาล
สิ่งที่น่าตั้งข้อสังเกตคือ แนวทางของ RG ที่ข้อเขียนนี้กล่าวอ้าง ไม่พบรูปธรรมความรับผิดชอบใด ๆ เลยของสำนักงานฯ ทั้งหมดทั้งมวลล้วนโยนความรับผิดชอบมาที่ประชาชนผู้ซื้อสลาก 100% อย่างไม่มีทอน
สิ่งที่ประชาชนคนเล่นหวยต้องเข้าใจเป็นประการแรก คือ แนวคิด “Responsible Gaming” มีต้นทางมาจากฝั่งผู้ประกอบธุรกิจ เป็นวาทกรรมที่ถูกผลิตขึ้นมาให้ดูเสมือนว่าธุรกิจมีความห่วงใยสังคม จึงสนับสนุนให้ผู้บริโภคพนันอย่างรับผิดชอบ แนวคิดนี้ไม่ต่างจากธุรกิจอบายมุขอื่น ๆ ที่พยายามใช้มุขนี้ เช่น การส่งเสริมการดื่มสุราอย่างรับผิดชอบของธุรกิจสุรา ที่พยายามบอกให้ผู้ดื่มรู้จักวางแผน ควบคุมปริมาณการดื่มโดยรู้ขีดจำกัดของตัวเอง เพื่อไม่ให้เกิดผลกระทบเชิงลบต่อสุขภาพ ความปลอดภัยของตนเองและผู้อื่น
จริงอยู่ว่า ผู้บริโภคสินค้าที่มีความเสี่ยงต่อการมึนเมา ไร้สติ และอาจก่อให้เกิดผลกระทบต่อผู้อื่น ต้องถูกเรียกร้องความรับผิดชอบ แต่ประเด็นที่มากกว่านั้นคือ ความรับผิดชอบดังกล่าวควรเป็นของฝั่งผู้บริโภคที่เป็นปัจเจกชนคนเล็กคนน้อยเพียงฝ่ายเดียวเท่านั้นหรือ? แล้วความรับผิดชอบของฝั่งธุรกิจควรมีมากน้อยเพียงไร? โดยเฉพาะธุรกิจที่เป็นรัฐวิสาหกิจอย่างสำนักงานสลากฯ ที่มีความเป็นรัฐครอบอยู่เหนือความเป็นธุรกิจอีกชั้นหนึ่ง จึงพึงมีความรับผิดชอบ 2 ต่อเพราะมี 2 สถานะ คือ สถานะผู้ประกอบการ และสถานะความเป็นรัฐ
เมื่อผู้ซื้อสลากถูกเรียกร้องความรับผิดชอบ สำนักงานสลากฯ (รวมถึงรัฐบาล) ก็ต้องถูกเรียกร้องความรับผิดชอบด้วย
- จะให้ประชาชนไม่ซื้อสลากเกินตัวได้อย่างไร ในเมื่อยังมีนโยบายเพิ่มจำนวนสลากอยู่เรื่อย ๆ จนสลากจะท่วมเมืองอยู่รอมร่อ งวดหนึ่งมากกว่า 100 ล้านใบ
- จะให้ประชาชนเล่นหวยแค่เพื่อความบันเทิงได้อย่างไร ในเมื่อรัฐบาลยังปล่อยให้การออกข่าวคนถูกหวยกลายเป็นดราม่าประจำทุกวันที่ 1 และ 16 และปล่อยให้เกิดธุรกิจแพลตฟอร์มขายสลากทางออนไลน์ ทำกิจกรรมส่งเสริมการขายกันอย่างหวือหวาและโครมคราม
- จะให้ประชาชนหยุดซื้อสลากทันทีเมื่อใช้เงินครบตามงบประมาณที่ตั้งไว้ได้อย่างไร ในเมื่อไปที่ไหน เช่น กินข้าว-ฟังพระสวด-เดินไปตลาด-หรือแม้กระทั่งนั่งอยู่หน้าบ้าน ก็มีคนขายสลากมายื่นขายต่อหน้า
- จะให้ประชาชนซื้อสลากด้วยความเข้าใจและรู้จริงอย่างไร ในเมื่อรัฐบาลและสำนักงานฯไม่ได้ให้ความสำคัญกับการรณรงค์ส่งเสริมความรู้ให้ลงลึกไปถึงกลุ่มผู้ซื้อสลากฯและหวยที่รากหญ้า
- จะให้ประชาชนซื้อสลากอย่างไม่หลงเชื่อผิดๆ ได้อย่างไร ในเมื่อสำนักงานฯเองยังพยายามจะบ่ายเบี่ยงไม่ยอมรับว่า “สลากคือการพนัน” เป็นแค่การเสี่ยงโชค
- จะให้ประชาชนลดละเลิกการเล่นหวยได้อย่างไร ในขณะที่ภาครัฐมุ่งเสริมสร้างวัฒนธรรมการเสี่ยงโชคมากกว่าจะมุ่งสร้างวัฒนธรรมการออม
- จะไม่ให้เด็กเยาวชนถูกบ่มเพาะความหวังรวยทางลัดจากพนันได้
อย่างไร ในเมื่อไม่บังคับใช้กฎหมายไม่ขายสลากฯให้บุคคลอายุต่ำกว่า 20 ปีอย่างจริงจัง จะไม่ให้ประชาชนติดพนันเพิ่มขึ้นได้อย่างไร ในเมื่อสำนักงานสลากฯตัดงบสนับสนุนสายด่วนเลิกพนัน ………….. เป็นต้น
การหวังให้ประชาชนคนเล็กคนน้อยรับผิดชอบตัวเอง ซื้อสลากแต่พอดีอย่างมีสติ ท่ามกลางสลากจำนวนมหาศาลในแต่ละงวด เย้ายวนให้ซื้อทั้งออนไซต์และออนไลน์ ที่แข่งขันกันทำการตลาดทั้งของรัฐและเอกชน แถมถูกปลุกให้ตาโตด้วยข่าวคนถูกรางวัลที่ 1 ทุกสองสัปดาห์ เมื่อคนมีปัญหาจากการซื้อสลากจนเกินตัวก็ไม่สามารถเข้าถึงบริการให้คำปรึกษาได้อย่างสะดวกเพราะบริการมีไม่เพียงพอ เด็กเยาวชนก็ถูกหล่อหลอมให้หวังรวยจากหวยไม่ต่างจากผู้ใหญ่ เพราะไม่เคยรณรงค์ส่งเสริมการเรียนรู้เท่าทันพนันอย่างจริงจัง
รูปธรรมการแสดงออกถึงความรับผิดต่อสังคม ที่มากกว่าการประกาศวาทกรรม “Play Responsible” หรือ “การเสี่ยงโชคอย่างมีสติ” มีตัวอย่างที่น่าศึกษาเรียนรู้ คือ กิจการ National Lottery ของประเทศอังกฤษ
เมื่อประชาชนคนอังกฤษซื้อล็อตเตอรี่ 1 ใบ เงินจำนวนนั้นจะถูกแบ่งออกเป็น 4 ส่วนหลัก ๆ เสมอดังนี้
1.เงินรางวัล : คืนให้ผู้เล่น (50 % ของยอดขาย)
2.ต้นทุนการดำเนินงาน : ค่าพิมพ์ ระบบไอที แพลตฟอร์ม และค่าคอมมิชชั่นของคนขายสลาก (5 % ของยอดขาย)
3.ภาษี : ส่งเข้าคลังหลวงเป็นรายได้ของรัฐ (12 % ของยอดขาย)
4. ค่าบริหารจัดการของฝ่ายผู้ประกอบการ รวมถึงส่วนแบ่งกำไร (5 % ของยอดขาย)
5.เงินเพื่อสาธารณประโยชน์ : รายได้ส่วนนี้จะถูกส่งเข้ากองทุนเฉพาะเพื่อกระจายสู่สังคม (28 % ของยอดขาย)
ในทางการคลังสาธารณะ เรียกการจัดสรรเงินลักษณะนี้ว่า “State-run Lottery for Public Good” คือ การที่รัฐบาลผู้เป็นเจ้าของกิจการสลาก มีวัตถุประสงค์ให้นำรายได้ส่วนหนึ่งไปใช้สนับสนุนโครงการที่เป็นประโยชน์ต่อสังคมและสาธารณชนโดยตรง แทนที่จะนำเงินเข้าเป็นรายได้แผ่นดินทั่วไปเพื่อใช้ในงบประมาณประจำปีของรัฐบาล
เงินจากกองทุนประเภทนี้มักจะถูกจำกัดให้ใช้เฉพาะในด้านที่งบประมาณแผ่นดินหลักอาจจะเข้าไปดูแลได้ไม่ทั่วถึง เช่น
- ศิลปะและวัฒนธรรม : สนับสนุนโรงละคร พิพิธภัณฑ์ ศิลปินท้องถิ่น หรือการบูรณะโบราณสถาน
- กีฬา : พัฒนานักกีฬาตั้งแต่ระดับรากหญ้าไปจนถึงระดับโลก เช่น การเป็นเจ้าภาพโอลิมปิกของอังกฤษในปี 2012 ซึ่งพึ่งพาเงินจากกองทุนนี้อย่างมหาศาล
- สิ่งแวดล้อมและชุมชน : สร้างสวนสาธารณะ สนับสนุนมูลนิธิในท้องถิ่น หรือโครงการอนุรักษ์ธรรมชาติ
- มรดกแห่งชาติ : การปกป้องและรักษาประวัติศาสตร์ของชาติ
หน่วยงานที่บริหารกองทุนนี้มีชื่อว่า The National Lottery Community Fund หรือถูกเรียกอีกชื่อหนึ่งว่า Big Lottery Fund มีสถานะเป็นองค์กรสาธารณะที่จัดตั้งขึ้นตามกฎหมาย แต่บริหารงานเป็นอิสระจากรัฐบาล (Non-departmental public body – NDPB)
Big Lottery Fund เน้นให้ทุนกับองค์กรที่ไม่แสวงหาผลกำไร (Non-profit Organization) ที่มีการจดทะเบียนถูกต้องตามกฎหมาย ได้แก่ กลุ่มชุมชนหรือกลุ่มอาสาสมัคร ที่รวมตัวกันอย่างเป็นทางการ มูลนิธิหรือองค์กรการกุศล วิสาหกิจเพื่อสังคม หรือบริษัทชุมชน สถานศึกษาและองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น (โดยโครงการที่ขอทุนต้องเป็นโครงการเพื่อสาธารณประโยชน์ของชุมชนในวงกว้าง) ส่วนองค์กรที่ไม่สามารถขอรับทุน ได้แก่ บริษัทเอกชนที่แสวงหากำไรและปันผลให้ผู้ถือหุ้น รวมถึงหน่วยงานราชการ
โครงการที่จะยื่นขอรับเงินสนับสนุน มีตั้งแต่โครงการขนาดเล็กทุนไม่เกิน £10,000–£20,000 ไปจนถึงโครงการขนาดใหญ่หลักแสนหรือหลักล้านปอนด์ จะต้องตอบโจทย์ภารกิจหลักของกองทุน คือ
- สร้างความเชื่อมโยงในชุมชน : เป็นกิจกรรมที่ดึงคนในพื้นที่มารวมกัน ลดความโดดเดี่ยวทางสังคม และสร้างความเท่าเทียม
- เน้นกลุ่มผู้เปราะบางเป็นหลัก : โครงการต้องส่งผลดีต่อกลุ่มคนที่เผชิญภาวะยากจน ความเสียเปรียบ หรือการถูกเลือกปฏิบัติ
- ช่วยเด็กและเยาวชนเติบโตอย่างมีคุณภาพ : สนับสนุนให้เด็ก ๆ มีพื้นที่ปลอดภัย ได้เรียนรู้ทักษะ และสร้างอนาคตที่ดี
- สุขภาวะและสิ่งแวดล้อม : โครงการที่ส่งเสริมสุขภาพที่ดีของคนในชุมชน หรือโครงการที่ช่วยฟื้นฟูธรรมชาติและลดผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อม
- ชุมชนต้องมีส่วนร่วม : โครงการที่คนในชุมชนร่วมคิด ร่วมออกแบบ และร่วมขับเคลื่อนเอง ไม่ใช่โครงการที่คิดโดยคนนอกแล้วนำไปยัดเยียดให้ชุมชน
สิ่งที่ไม่ให้ทุนเด็ดขาด คือ การนำเงินไปแจกเป็นเงินช่วยเหลือบุคคลโดยตรง โครงการที่เผยแพร่ศาสนาหรือจำกัดสิทธิ์เฉพาะผู้มีความเชื่อทางศาสนา และกิจกรรมทางการเมืองที่นำไปสู่การสร้างคะแนนเสียง
แม้ Big Lottery Fund จะเป็นหน่วยงานอิสระ แต่ก็มีการกำกับดูแลเพื่อให้เกิดความโปร่งใสและตรวจสอบได้ กองทุนต้องรายงานผลการดำเนินงานและบัญชีการเงินต่อรัฐสภาสหราชอาณาจักรเป็นประจำทุกปี
ขณะที่รายได้ทั้งหมดที่นำมาจัดสรรผ่านระบบที่กำกับดูแลโดย คณะกรรมการการพนันแห่งสหราชอาณาจักร (Gambling Commission) ซึ่งเป็นผู้ควบคุมดูแลกิจการสลากอีกต่อหนึ่ง เพื่อให้มั่นใจว่าเงินทุกปอนด์ที่ระบุว่าเป็น “Good Causes” จะถูกส่งตรงมายังกองทุน
ทราบหรือไม่ว่า ครั้งหนึ่งประเทศไทยเคยมีความคิดจะทำอย่างนี้ มีความพยายามเสนอโดยคณะกรรมาธิการวิสามัญของวุฒิสภา เมื่อปี พ.ศ.2556 และต่อมาในสมัยคสช. ก็เคยรับแนวคิดนี้ไปออกคำสั่งคสช.ที่ 11/2558 ให้นำเงิน 5% ของรายได้จากการจำหน่ายสลากกินแบ่งรัฐบาลมาตั้งเป็น “กองทุนสลากเพื่อการพัฒนาสังคม” น่าเสียดายเมื่อมีการแก้ไข พ.ร.บ.สลากกินแบ่งรัฐบาล ปี 2562 กองทุนนี้กลับถูกตัดทิ้งไป
มาถึงวันนี้ ขณะที่พรรคแกนนำรัฐบาลกำลังเสนอกฎหมายเพื่อดึงเงินภาษีบาปคืนกลับจากกองทุน สสส. ไทยพีบีเอส กองทุนพัฒนากีฬา และกองทุนผู้สูงอายุ
โดยไม่เคยเบิ่งตามองโลกกว้างว่าหลักการนี้มีคุณประโยชน์มากแค่ไหน จึงได้แต่เสียดาย และเสียดาย …. เหตุใดเราจึงมีผู้นำที่ไร้วิสัยทัศน์เช่นนี้
