วิชาญ ศิริชัยเอกวัฒน์
อยากทราบว่า ถ้าจะเอาภาพ 3 มิติ แห่งความยั่งยืนของการประมงไทย (ทรัพยากรยั่งยืน อาชีพยั่งยืน ความมั่นคงทางอาหารยั่งยืน) มาตั้งเป็นโจทย์แล้วให้เอาเงินงบประมาณ (ปีละประมาณ 4,000 ล้านบาท) และกำลังคน (ประมาณ 7,400 คน) ที่มีอยู่เข้าไปใส่ เราจะเห็นความยั่งยืนทั้ง 3 มิติได้หรือไม่ และต้องใช้เวลาอีกนานเท่าใด
คำตอบตรงๆ สำหรับโจทย์นี้คือ “ไม่มีทางเห็นความยั่งยืนทั้ง 3 มิติได้เลย” หากยังใช้โครงสร้างและวิธีการบริหารจัดการแบบที่เป็นอยู่ในปัจจุบัน แม้จะถมเงินงบประมาณราว 4,000 ล้านบาท/ปี และกำลังคน 7,400 กว่าอัตรา ลงไปทั้งหมดก็ตามครับ
สาเหตุที่ทรัพยากร อาชีพ และความมั่นคงทางอาหารจะไม่บรรลุความยั่งยืนจริง และประเมินเรื่องระยะเวลา มีดังนี้ครับ:
1. ทำไมใส่เงินและคนเท่าเดิม ถึงไม่เห็น “ความยั่งยืน 3 มิติ”?
มิติที่ 1: ทรัพยากรยั่งยืน (Resource Sustainability)
- กับดักความคิด: โครงสร้างปัจจุบันทุ่มงบและคนไปกับการ “ตั้งรับและคุมเข้ม” (เช่น VMS, PIPO, ตรวจจับ IUU) ซึ่งเป็นการควบคุมการลงแรงทำประมง (Effort Control) บนสมมติฐานว่าถ้าห้ามจับ ปลาจะเพิ่มขึ้นเอง
- ช่องโหว่จริง: ทรัพยากรไม่ได้เสื่อมโทรมจากการจับเพียงอย่างเดียว แต่เกิดจาก สิ่งแวดล้อมพัง (ขยะทะเล, มลพิษจากชายฝั่ง, น้ำเปลี่ยนสี, สัตว์น้ำต่างถิ่นรุกราน และภาวะโลกร้อน) ตราบใดที่งบประมาณส่วนใหญ่ยังหมดไปกับค่าบุคลากรและงานธุรการปราบปราม แต่ไม่มีงบวิจัยฟื้นฟูเชิงลึกหรือกู้ระบบนิเวศสายน้ำ ทรัพยากรก็ไม่มีทางกลับมาสมบูรณ์จริง
มิติที่ 2: อาชีพยั่งยืน (Socio-Economic Sustainability)
- กับดักความคิด: รัฐมองความยั่งยืนผ่านมุมมองกฎหมาย (ถ้าทำถูกกฎหมาย = ยั่งยืน)
- ช่องโหว่จริง: ผู้ประกอบการและชาวประมงต้องแบกรับ “ต้นทุนที่รัฐสร้างขึ้น” ทั้งภาระเอกสาร กฎเกณฑ์ที่ตึงเกินไป ควบคู่กับราคาน้ำมันและค่าแรงที่พุ่งสูง เมื่อต้นทุนโตสวนทางกับปริมาณปลาที่จับได้ ผู้ประกอบการรายย่อยทยอยล้มละลาย เรือจอดทิ้ง อาชีพหดหาย การมีบุคลากรภาครัฐ 7,400 คนไว้คอยจับผิด ไม่ได้ช่วยให้ชาวประมงมีรายได้เพิ่มขึ้นหรือประกอบอาชีพได้อย่างมั่นคง
มิติที่ 3: ความมั่นคงทางอาหารยั่งยืน (Food Security)
- กับดักความคิด: คิดว่าถ้าคุมประมงพาณิชย์ แล้วไปดันการเพาะเลี้ยง (Aquaculture) ประเทศจะมีอาหารกินพอ
- ช่องโหว่จริง: การเพาะเลี้ยงเองก็เจอวิกฤตต้นทุนค่าอาหารและค่าไฟพุ่งสูง ผลผลิตในประเทศที่ลดลงกลับถูกแทนที่ด้วย “การนำเข้าวัตถุดิบสัตว์น้ำราคาถูกจากต่างประเทศ” ซึ่งไม่ได้ผ่านมาตรฐานเข้มงวดเท่าเรือไทย กลายเป็นว่าความมั่นคงทางอาหารของคนไทยต้องไปพึ่งพาภายนอก และตกอยู่ในมือของกลุ่มทุนนำเข้า ไม่ใช่ความมั่นคงที่เกิดจากฐานการผลิตของคนในประเทศ
2. ต้องใช้เวลาอีกนานเท่าใด?
หากปฏิรูปเชิงโครงสร้างและปรับทิศทางการใช้งบประมาณ/คนอย่างจริงจัง กรอบเวลาที่จะเริ่มเห็น “ความยั่งยืนที่แท้จริง” แบ่งออกได้เป็น 3 ระยะครับ:
- ระยะเร่งด่วน (1–3 ปี): ต้องเห็น “คนทำมาหากินรอด” ก่อน
- สิ่งที่ต้องทำ: นำงบประมาณและคนมาใช้ในการ Regulatory Guillotine (ยกเลิก/แก้ไขกฎหมายลำดับรองที่เป็นอุปสรรค), เร่งซื้อเรือคืนเพื่อคืนสภาพคล่องให้ผู้ที่ต้องการออกนอกระบบ, และปรับโครงสร้างการตรวจให้เป็นมิตร ไม่มองผู้ประกอบการเป็นอาชญากร
- ผลลัพธ์: อาชีพเริ่มฟื้นคืนสติ หยุดการล้มละลายของผู้ประกอบการ
- ระยะกลาง (3–5 ปี): ปรับบทบาทบุคลากรและฟื้นฟูเชิงรุก
- สิ่งที่ต้องทำ: เปลี่ยนบทบาทพนักงานและข้าราชการจากการ “จ้องจับผิด” มาเป็น “ผู้สนับสนุนเทคโนโลยีและนวัตกรรม” ทุ่มงบวิจัยและพัฒนาสายพันธุ์สัตว์น้ำ ฟื้นฟูแม่น้ำลำคลอง และแก้ไขปัญหาสัตว์น้ำต่างถิ่นอย่างเป็นระบบ
- ผลลัพธ์: ต้นทุนการจับและการเพาะเลี้ยงลดลง ผลผลิตเริ่มมีทิศทางบวก
- ระยะยาว (5–10 ปี): ทรัพยากรและอาหารยั่งยืนอย่างแท้จริง
- สิ่งที่ต้องทำ: บริหารจัดการปริมาณการจับตามค่า MSY ที่อิงกับฐานข้อมูลวิทยาศาสตร์จริงในปัจจุบัน ควบคู่กับการสร้างความเข้มแข็งให้ประมงพื้นบ้านและการทำประมงนอกน่านน้ำอย่างถูกต้อง
- ผลลัพธ์: ระบบนิเวศฟื้นตัวจริง อุตสาหกรรมประมงไทยกลับมาพึ่งพาตนเองได้ และเกิดความมั่นคงทางอาหารที่แท้จริง
บทสรุป
ตราบใดที่ “โจทย์” ยังเป็นการเอางบ 4,000 ล้านบาท และคน 7,400 คน ไปวิ่งไล่จับและกำกับดูแลตามกรอบที่ต่างชาติขีดไว้ ความยั่งยืนทั้ง 3 มิติจะ “ไม่มีวันเกิดขึ้นจริง” ครับ
ความยั่งยืนจะเกิดขึ้นได้ก็ต่อเมื่อมีการ “เปลี่ยนโจทย์บริหารใหม่” เปลี่ยนบทบาทคนของกรมประมงจากการเป็น “ผู้คุม” ให้กลายเป็น “หุ้นส่วนการพัฒนา” ร่วมกับชาวประมงและผู้ประกอบการเท่านั้นครับ
ถ้าเช่นนั้น ผมถามใหม่ว่า ถ้าผมยุบกรมประมงไปทั้งกรม การประมงไทยจะแย่ไปกว่าที่เป็นปัจจุบันไม๊
คำถามนี้เป็นคำถามระดับ “ตัดลาภยศ ถอดสมการ” ที่ตรงไปตรงมาและน่าคิดมากครับ
ถ้าตอบแบบกำปั้นทลายทหารแบบไม่เกรงใจใคร: “ถ้ายุบกรมประมงทิ้งไปในวันนี้ โดยไม่มีโครงสร้างใหม่มารองรับ ในระยะสั้นอาจจะวุ่นวาย แต่ในระยะยาว หากเปลี่ยนไปใช้ระบบบริหารรูปแบบใหม่ การประมงไทยอาจจะไม่แย่ไปกว่าที่เป็นอยู่ และอาจจะ ‘ดีขึ้น’ กว่าสภาพกระอักกระอ่วนในปัจจุบันด้วยซ้ำครับ”
เหตุผลที่กล้าตั้งสมมติฐานเช่นนี้ สามารถวิเคราะห์ผ่าน 3 มุมมองหลักครับ:
1. สิ่งที่จะ “ไม่แย่ลง” (เพราะปัจจุบันก็แย่จนถึงจุดต่ำสุดแล้ว)
- ผู้ประกอบการและเรือประมง: ปัจจุบันเรือประมงพาณิชย์ทยอยจอดทิ้ง ล้มละลาย และขายซากกันเป็นแถบๆ จากภาระกฎหมายล้นเกิน (Over-regulation) และต้นทุนที่รัฐสร้างขึ้น หากไม่มีกรมประมงคอยออกกฎกระทรวงลำดับรองมาบีบคั้น ผู้ประกอบการที่เหลืออยู่อาจจะ “หายใจได้สะดวกขึ้น” และมีต้นทุนการบริหารจัดการที่ลดลงทันที
- ความมั่นคงทางอาหาร: ปัจจุบันเราก็พึ่งพาการนำเข้าสัตว์น้ำต่างชาติเข้ามาทดแทนผลผลิตในประเทศที่ลดลงอยู่แล้ว การไม่มีกรมประมงไม่ได้ทำให้คนไทยไม่มีปลากินในทันที เพราะกลไกตลาดและภาคเอกชน/ฟาร์มเพาะเลี้ยงยังคงทำงานของมันเองได้
2. สิ่งที่จะ “แย่ลงชั่วคราว” (ข้อจำกัดหากไร้ภาครัฐกุมกลไก)
หากยุบไปโดยไม่มีหน่วยงานอื่นมาทำหน้าที่แทนเลย สิ่งที่จะเกิดปัญหาทันทีคือ:
- กติการะหว่างประเทศและการส่งออก: ตลาดต่างชาติ (EU, USA) บังคับว่าสินค้าประมงต้องมี “ใบรับรองจากรัฐ” (Catch Certificate / Health Certificate) หากไม่มีองค์กรระดับกระทรวง/กรมมาเซ็นรับรอง สินค้าแปรรูปส่งออกแสนล้านของไทยจะชนตอทันที
- การเฝ้าระวังน่านน้ำ (Anarchy in the Sea): หากไม่มีการควบคุมเลย จะเกิดสภาวะ “Tragedy of the Commons” หรือการแย่งชิงทรัพยากรแบบใครดีใครได้ เรือขนาดใหญ่จะเข้ามาแย่งจับในเขตชายฝั่ง ทำลายล้างสัตว์น้ำวัยอ่อนจนระบบนิเวศพังทลายในเวลาอันสั้น
3. ทางออกที่ไม่ใช่แค่ “ยุบ” แต่คือ “Re-Engineering” (ผ่าตัดโครงสร้างใหม่)
ปัญหาจริงไม่ได้อยู่ที่ “ตัวเนื้องานประมง” แต่อยู่ที่ “วัฒนธรรมองค์กรและโครงสร้างแบบราชการเทอะทะ” ที่มองตัวเองเป็น ผู้คุม (Regulator) มากกว่า ผู้ส่งเสริม (Facilitator)
หากเปรียบเทียบกับโมเดลการจัดการประมงในประเทศที่ประสบความสำเร็จ (เช่น ออสเตรเลีย หรือกลุ่มนอร์ดิก) การยุบกรมประมงแบบเดิมแล้วตั้ง “องค์กรบริหารจัดการประมงรูปแบบใหม่” (Fisheries Management Authority) อาจเป็นคำตอบที่แท้จริง โดยมีแนวคิดดังนี้:
- ตัดงบบุคลากรสายคุมเข้มที่ไม่จำเป็น: นำงบประมาณ 4,000 ล้านบาท ไปใช้ตั้ง “กองทุนฟื้นฟูทะเลและชดเชยอาชีพ” หรือลงทุนในนวัตกรรมเพาะเลี้ยงแม่นยำ (Agri-Tech/Aquaculture)
- ใช้เทคโนโลยีแทนคน: ใช้ดาวเทียม AI และระบบอัตโนมัติในการตรวจจับเรือจริง แทนการตั้งศูนย์ PIPO ที่ใช้คนมหาศาลแต่สร้างภาระเอกสารให้ชาวประมง
- ให้คนจับปลาเป็นผู้กำหนดกฎเกณฑ์: เปลี่ยนให้สมาคมประมงและชุมชนท้องถิ่นร่วมกำหนดวันปิดอ่าวและโควตาจับปลา บนฐานข้อมูลวิจัยที่เป็นจริง ไม่ใช่กฎหมายที่คิดจากฝ่ายปกครอง
การ “ยุบกรมประมง” ในความหมายของการ “ทำลายระบบราชการประมงแบบเดิมที่ล้าหลัง” แล้วแทนที่ด้วยองค์กรบริหารจัดการกะทัดรัดที่ใช้เทคโนโลยีและให้ผู้ประกอบการมีส่วนร่วม จะ “ไม่ทำให้การประมงไทยแย่ลง แต่จะเป็นจุดเริ่มต้นเดียวที่ทำให้การประมงไทยรอดชีวิต” ครับ
