พิเศษ เสตเสถียร
สาธารณรัฐเกาหลีได้จารึกประวัติศาสตร์ในฐานะประเทศแรกในภูมิภาคเอเชียที่ประกาศใช้กรอบกฎหมายกำกับดูแลปัญญาประดิษฐ์ (AI) ภายใต้ชื่อ “พระราชบัญญัติว่าด้วยการพัฒนาปัญญาประดิษฐ์และการสร้างความเชื่อมั่น” (Act on the Development of Artificial Intelligence and Establishment of Trust) หรือที่เรียกกันว่า “AI Basic Act” กฎหมายฉบับนี้ได้รับการอนุมัติจากสภานิติบัญญัติเมื่อวันที่ 26 ธันวาคม 2024 และประกาศใช้เมื่อวันที่ 21 มกราคม 2025 โดยมีผลใช้บังคับตั้งแต่วันที่ 22 มกราคม 2026 เป็นต้นไป
กฎหมาย AI Basic Act มีสาระสำคัญอย่างไรขอนำมาเล่าสู่กันฟังดังนี้:
1. ขอบเขตและการบังคับใช้
กฎหมายนี้ครอบคลุมทั้ง “ผู้ประกอบธุรกิจพัฒนา AI” (AI development business operators) เช่น พัฒนาโมเดลที่สามารถสร้างผลลัพธ์ในรูปแบบต่าง ๆ เช่น ข้อความ, รูปภาพ, เสียง ฯลฯ และ “ผู้ประกอบธุรกิจที่ใช้ประโยชน์จาก AI” (AI utilization business operators) ในผลิตภัณฑ์หรือบริการต่าง ๆ เช่น ผู้ประกอบการบริการโทรคมนาคมที่ให้บริการ AI ผ่านเครือข่ายโทรคมนาคม นอกจากนี้ยังมีคุณลักษณะของ “กฎหมายที่มีผลย้อนกลับนอกอาณาเขต” (Extraterritorial application) โดยจะมีผลบังคับใช้กับกิจกรรมใดๆ ที่เกิดขึ้นในต่างประเทศหากกิจกรรมนั้นส่งผลกระทบต่อตลาดหรือผู้ใช้งานภายในประเทศเกาหลีใต้ เช่นบริษัทอเมริกันก็อาจอยู่ภายใต้บังคับของกฎหมาย AI Basic Act นี้ด้วยเช่นกัน
2. การจัดประเภท AI และข้อกำหนดการกำกับดูแล
กฎหมายได้แบ่งประเภทของธุรกิจ AI ที่ต้องได้รับการกำกับดูแลออกเป็นกลุ่ม ๆ ได้แก่:
Generative AI (AI เชิงสร้างสรรค์) ผู้ให้บริการต้องระบุให้ชัดเจนว่าผลลัพธ์ (เช่น เสียง รูปภาพ วิดีโอ) สร้างขึ้นโดย AI โดยเฉพาะอย่างยิ่งหากผลลัพธ์นั้นแยกแยะจากความจริงได้ยาก เพื่อป้องกัน Deepfakes
High-impact AI (AI ที่ส่งผลกระทบสูง) คือ AI ที่ใช้ในภาคส่วนที่มีความสำคัญ เช่น สาธารณสุข พลังงาน การขนส่ง การจ้างงาน และการวิเคราะห์ข้อมูลชีวมาตร ผู้ประกอบการต้องประเมินผลกระทบต่อสิทธิขั้นพื้นฐาน มีกลไกการตรวจสอบโดยมนุษย์ (Human oversight) และให้คำอธิบายที่มีความหมายเกี่ยวกับผลลัพธ์ของ AI (Explainability)
High-performance AI (AI ประสิทธิภาพสูง) กำหนดสำหรับระบบที่ใช้พลังการคำนวณ (Compute) เกิน 10²⁶ floating-point operations (FLOPs) โดยต้องมีแผนการจัดการความเสี่ยงและรายงานต่อกระทรวงวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีสารสนเทศ (MSIT)
3. โครงสร้างการกำกับดูแลและส่งเสริมอุตสาหกรรม
มีการจัดตั้งหน่วยงานกำกับดูแลระดับชาติ ได้แก่ “คณะกรรมการ AI แห่งชาติ” (National AI Committee) ซึ่งมีประธานาธิบดีเป็นประธาน เพื่อดูแลนโยบายระดับชาติ รวมถึงจัดตั้ง “ศูนย์นโยบาย AI” (AI Policy Center) และ “สถาบันวิจัยความปลอดภัย AI” (AI Safety Research Institute), นอกจากนี้ รัฐบาลยังมีหน้าที่สนับสนุนการวิจัยและพัฒนา (R&D) และการจัดตั้งศูนย์ข้อมูลเพื่อส่งเสริมอุตสาหกรรม,
4. การบังคับใช้กฎหมายและบทลงโทษ
กระทรวง MSIT มีอำนาจสั่งระงับบริการหากพบว่าเป็นอันตรายต่อความปลอดภัย สำหรับการฝ่าฝืน เช่น การไม่แจ้งให้ผู้ใช้ทราบว่ามีการใช้ AI หรือการไม่แต่งตั้งตัวแทนในประเทศ อาจได้รับโทษปรับทางปกครองสูงสุด 30 ล้านวอน (ประมาณ 21,000 ดอลลาร์สหรัฐ) โดยรัฐบาลกำหนดช่วงเวลาผ่อนผัน (Grace period) 1 ปี เพื่อให้ธุรกิจเตรียมตัวก่อนจะมีการปรับจริง
AI Basic Act ฉบับนี้นับเป็นฉบับที่ 2 ของโลกในส่วนของกฎหมาย AI ฉบับแรกคือ กฎหมาย EU AI Act ของสหภาพยุโรป แต่อย่างไรก็ตาม กฎหมายทั้ง 2 ฉบับนี้มีหลักการที่แตกต่างกันคือ
EU AI Act เป็นกฎหมายเฉพาะด้าน AI ที่มีผลบังคับใช้จริงและเข้มงวดที่จะมีผลบังคับบังคับตามลำดับจนเต็มรูปแบบ โดยมีการแบ่งประเภท AI ตามระดับความเสี่ยงอย่างละเอียด ตั้งแต่ “ความเสี่ยงที่ยอมรับไม่ได้” (Unacceptable risk) ไปจนถึง “ความเสี่ยงสูง” (High-risk AI system) และมีมาตรฐานการควบคุมตามแต่ระดับของความเสี่ยงนั้น ๆ ปรับใช้แนวทาง “risk-based regulation” คือยิ่งเสี่ยงสูง ยิ่งต้องเข้มงวดมากขึ้น และมีการกำหนดคำสั่งห้ามการใช้ AI บางประเภทที่ถือเป็น “ความเสี่ยงที่ยอมรับไม่ได้”
ส่วน AI Basic Act เป็น “กฎหมายพื้นฐาน” (Basic Act) ที่ออกแบบมาเพื่อสร้างกรอบนโยบายระดับชาติเกี่ยวกับ AI ทั้งเชิงกำกับดูแลและส่งเสริมการพัฒนาเทคโนโลยี ในเวลาเดียวกัน ยังไม่ใช่ Regulation แบบละเอียดเหมือน EU แต่เป็นกฎหมายเชิงหลักการและการจัดตั้งโครงสร้างบริหาร ขึ้นมาควบคุมการใช้งาน AI ให้มี ความโปร่งใส ปลอดภัย และใส่ใจด้านสิทธิมนุษยชนมากขึ้น
โลกยังคงต้องแสวงหารูปแบบของกฎหมายที่เหมาะสมสำหรับการกำกับดูแลเรื่องของปัญญาประดิษฐ์หรือ AI ต่อไป เพราะ AI เป็นของใหม่ที่เป็นรูปแบบซึ่งไม่เคยมีมาก่อน และในอนาคต AI จะพัฒนาต่อไปในรูปแบบใดก็ยังไม่ใครทราบ มนุษย์จึงยังสับสนและไม่อาจหาข้อยุติได้ว่าจะกำกับดูแล AI ในรูปแบบใดที่เหมาะสมที่สุดในขณะนี้
ผู้ที่สนใจไปดูตัวกฎหมาย Korea Basic AI Act ได้ที่ https://aibasicact
