รายงานโดย ปรีดี บุญซื่อ
ในช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมา ภาพยนตร์ Filipinana ของฟิลิปปินส์ ได้รับความสนใจมากที่สุดจากวงการภาพยนตร์นานาชาติ ถูกนำออกฉายที่นิวยอร์กเมื่อปลายเดือนสิงหาคม เดือนมกราคม 2026 เมื่อนำไปฉายที่ Sundance Film Festival ได้รับรางวัลภาพยนตร์สร้างสรรค์ ที่สะท้อนปัญหาความขัดแย้งแอบแฝงระหว่างความหรูหรากับแรงงาน นักวิจารณ์ภาพยนตร์ของ New Yorker ยกย่อง Filipinana เป็นภาพยนต์ที่ทำให้เห็นถึง “ความโหดร้ายของฐานะตามลำดับชั้น ในสโมสรพักผ่อน country club”
“กอล์ฟคลับ” ภาพจำลองสังคมฟิลิปปินส์
Filipinana เป็นเรื่องราวของเด็กหญิงอายุ 17 ปี ชื่อ Isabel เริ่มต้นทำงานใหม่ ที่เป็นตัวอย่างที่ดีของการแบ่งแยกชนชั้นในประเทศของเธอเอง เธอถูกจ้างเป็น “เด็กวางลูกกอล์ฟ” ของสโมสรสันทนาการด้านกีฬา ที่ให้บริการแก่นักธุรกิจและนักท่องเที่ยวชาวจีนผู้มีฐานะ Isabel ถูกจ้างด้วยค่าแรงคงไม่มาก ทำงานวางลูกอล์ฟบนแท่นวาง เพื่อที่นักกอล์ฟไม่ต้องวางลูกกอล์ฟด้วยตัวเอง
บทความของ New York Times ชื่อ The Villain’s a Golf Course in a Filipino Film About Class Politics กล่าวว่า Filipinana เป็นภาพยนตร์ที่เป็น “ภาพจำลอง” ของสังคมฟิลิปปินส์ ความเหลื่อมล้ำที่ปรากฏอยู่ในสนามกอล์ฟมีความหมายสำคัญสำคัญต่อฟิลิปปินส์ทั้งประเทศ เพราะทรัพยากร ที่ดิน รวมทั้งแรงงาน กระจุกตัวอยู่ในมือของครอบครัวมั่งคั่ง Filipinana จึงสะท้อนถึงชนชั้น อำนาจการเมือง และมรดกที่ยังตกทอดมาจากสมัยอาณานิคม ชีวิตของ Isabel เหมือนถูกบังคับให้ทำงานในสถานที่ซึ่งมีสภาพไม่ต่างไปจากไร่พืชเศรษฐกิจในสมัยอาณานิคม มากกว่าจะเป็นงานสะดวกสบายในสโมสร country club
ที่ดินบางส่วนที่เคยเป็นนิคมเกษตรสมัยสเปน เปลี่ยนไปเป็นนิคมอุตสาหกรรม ชุมชนอาศัยของคนชั้นนำที่มีประตูเปิดปิดมิดชิด และสนามกอล์ฟ ปี 1988 ฟิลิปปินส์มีการปฏิรูปที่ดิน จัดสรรให้ชาวนากว่า 3 ล้านครอบครัว ครอบครัวที่มีอิทธิพลอาศัยช่องโหว่เข้ายึดครองที่ดิน อาจารย์มหาวิทยาลัยคนหนึ่งกล่าวว่า แม้ชาวนาจะได้รับที่ดินจัดสรร แต่เมื่อรัฐไม่มีนโยบายที่จะสนับสนุนการใช้ประโยชน์ที่ดินมาจากการปฏิรูป ที่ดินจำนวนมากจึงตกไปอยู่ในมือของครอบครัวมั่งคั่ง
วิสัยทัศน์ “สังคมคนชั้นกลางในปี 2040”
ปี 2016 รัฐบาลฟิลิปปินส์เสนอวิสัยทัศน์ “สังคมคนชั้นกลางในปี 2024” เรียกว่า AmBisyon Natin 2040 ถือเป็นเป้าหมายการพัฒนาที่อาจหาญมาก วิสัยทัศน์นี้ไม่เพียงแต่มีเป้าหมายเศรษฐกิจ แต่ยังเป็นการเปลี่ยนแปลงระดับมูลฐาน ไปสู่สังคมที่มีความเท่าเทียมกันมากขึ้น โดยที่ความมั่งคั่งกระจายอย่างกว้างขวางในหมู่ประชาชนทุกภาคส่วน
AmBisyon Natin 2040 เป็นวิสัยทัศน์ระยะเวลา 25 ปี และแผนการพัฒนาประเทศ เป้าหมายคือขจัดความยากจน เปลี่ยนฟิลิปปินส์ให้กลายเป็นชาติมั่งคั่ง ที่คนส่วนใหญ่เป็นคนชั้นกลาง เป้าหมายที่เป็นตัวเลขสำคัญคือ รายได้ต่อคนจากปัจจุบัน 4,443 ดอลลาร์เพิ่มขึ้น 3 เท่า เพื่อให้ฟิลิปปินส์กลายเป็นประเทศรายได้สูงในปี 2045 ความยากจนแร้นแค้นและความอดอยากหมดไปในปี 2040 และประชาชนมีชีวิตที่มีคุณภาพ ในชุมชนที่เข้มแข็งและมีวัฒนธรรมหลากหลาย
เป้าหมายการพัฒนาของฟิลิปปินส์ ที่ให้ความสำคัญแก่การสร้างชนชั้นกลาง มีความหมายสำคัญหลายอย่าง ประการแรก การใช้ชนชั้นกลางเป็นตัววัดความสำเร็จของการพัฒนาเป็นดัชนีวัดผลลัพธ์ที่ดีขึ้น เช่น รายได้ประชาชน การเติบโตของเศรษฐกิจ ผลที่ได้จากการลงทุนทางการศึกษา ด้านสาธารณสุข ฯลฯ ประการที่สอง การเติบโตของคนชั้นกลางหมายถึงความสำเร็จที่มาจากการสร้างความมั่งคั่ง ไม่ใช่จากการกระจายความมั่งคั่ง
นอกจากนี้ ชนชั้นกลางเป็นพลังการรักษาเสถียรภาพทางการเมืองและเศรษฐกิจ คนชั้นกลางที่มากขึ้นจะส่งเสริมการปกครองที่มีความรับผิดรับชอบ สนับสนุนการแข่งขันที่ยุติธรรม การปฏิรูป ชนชั้นกลางเป็นปัจจัยสำคัญต่อการเติบโตทางเศรษฐกิจที่ยั่งยืน สร้างความต้องการของผู้บริโภคที่มีกำลังซื้อที่เป็นสิ่งจำเป็นในการขับเคลื่อนตลาดในประเทศ
นโยบาย 3 ด้านที่นำไปสู่เป้าหมาย
ธนาคารโลกได้เผยแพร่รายงาน Building the Filipino Middle Class (2026) เพื่อเสนอข้อแนะนำทางนโยบายต่อ “วิสัยทัศน์ 2040” ว่า 15 ปีที่ผ่านมา ฟิลิปปินส์เป็นหนึ่งในประเทศรายได้ปานกลางที่เศรษฐกิจเติบโตเร็วที่สุด รายได้ต่อคนเพิ่มเฉลี่ยปีละ 3.5% ปี 2023 ความยากจนลดเหลือ 15.5% หรือเหลือ 17.5 ล้านคน ทำให้ฟิลิปปินส์ก้าวขึ้นมาเป็นชาติรายได้ปานกลางระดับบน
แม้จะความยากจนและความเหลื่อมล้ำของรายได้ลงระดับหนึ่ง และประเทศก้าวสู่ฐานะชาติรายได้ปานกลางระดับบน ฟิลิปปินส์ยังคงห่างไกลจากการเป็นสังคมที่คนส่วนใหญ่เป็นคนชนชั้นกลางอย่างกระจายกว้างและเข้มแข็ง ตามเป้าหมายของ “วิสัยทัศน์ 2040” ในความเป็นจริง ชีวิตที่มีความมั่นคงทางเศรษฐกิจยังเป็นเรื่องหาได้ยากของคนฟิลิปปินส์ทั่วไป
ประชากร 60% มีชีวิตจากรายได้ต่ำกว่าวันละ 8.30 ดอลลาร์ สะท้อนว่า ประชาชนจำนวนมากยังมีมาตรฐานชีวิตที่ต่ำกว่าเส้นแบ่งรายได้ปานกลางระดับบน ซึ่งประชาชนแต่ละคนควรมีรายได้วันละ 12.5 ดอลลาร์ รายได้ครัวเรือนระดับกลางสูงกว่าเส้นแบ่งความยากจนของประเทศแค่ 76% หมายความว่า ฐานะของหลายครัวเรือนจะหมดสิ้นไป เมื่อเผชิญภัยธรรมชาติหรือปัญหาสุขภาพ ซึ่งเป็นเรื่องน่ากังวล เพราะฟิลิปปินส์เป็นหนึ่งในประเทศที่เสี่ยงต่อการเปลี่ยนแปลงสภาพอากาศ
แต่ธนาคารโลกก็กล่าวว่า วิสัยทัศน์ที่จะสร้างฟิลิปปินส์เป็นสังคมคนชั้นกลาง ที่มีสัดส่วน 50% ของประชากรและลดความเหลื่อมล้ำทางรายได้ให้ได้ในปี 2040 เป็นสิ่งที่เป็นได้ เมื่อมีการปฏิรูปที่สำคัญๆ ใน 3 ด้าน
- การสร้างงานที่มีคุณภาพ แรงงาน 1 ใน 3 เท่านั้นที่จ่ายเงินประกันสังคม ทำให้คนส่วนใหญ่ไม่ได้รับการคุ้มครอง เมื่อสูงอายุหรือตกงาน ภาครัฐและเอกชนจะต้องขยายโอกาสการจ้างงานที่เป็นแบบแผนในระบบให้แก่แรงงานทักษะต่ำ
- เสริมสร้างระบบประกันสังคม ทำให้ครัวเรือนคนชั้นกลางเข้มแข็ง เช่น ขยายโครงการ เงินช่วยเหลือลดความยากจน ไปสู่เงินทุนภาวะฉุกเฉินแก่ครัวเรือน ที่ประสบภัยพิบัติหรือวิกฤติเศรษฐกิจ
- ปรับปรุงบริการรัฐ เช่น ขยายบริการสุขภาพและการศึกษาในชนบทและพื้นที่ถูกละเลย เพื่อสร้างทรัพยากรมนุษย์ระยะยาว บริการนี้สำคัญต่อการขจัดความยากจนอย่างยั่งยืน
ภาพยนตร์ Filipinana ดำเนินเรื่องไปอย่างเชื่องช้า Rafael Manuel ผู้อำนวยการสร้างกล่าวกับ New York Times ว่า ต้องการสะท้อนสภาพที่ไม่มีการเปลี่ยนแปลงทางสังคมเกิดขึ้นในฟิลิปปินส์ แม้จะเคยเกิดความปั่นป่วนซ้ำซากมาแล้ว ตั้งแต่การปฏิวัติต่อต้านการปกครองของสเปนในปลายศตวรรษที่ 19 และการลุกขึ้นมาขับไล่มาร์กอสในปี 1986 “การปฏิวัติในฟิลิปปินส์อยู่ในภาวะหยุดนิ่ง แม้จะมีเงื่อนไขเลวร้าย แต่ก็ส่งเสริมคุณให้อยู่กับที่”
เอกสารประกอบ
The Villain’s a Golf Course in a Filipino Film About Class Politic, August 27, 2026, nytimes.com
Philippines: Building the Filipino Middle Class, June 2026, World Bank
