Bnomics ธนาคารกรุงเทพ วิเคราะห์ ‘โลกเร่งแก้วิกฤติประชากร เมื่อ “เด็กเกิดน้อย” กลายเป็นโจทย์ยากที่สุดของศตวรรษ
- โลกกำลังเข้าสู่ยุค “ประชากรลดลง” มากกว่าครึ่งของประเทศทั่วโลกมีอัตราการเกิดต่ำกว่าระดับทดแทน ทำให้ปัญหาประชากรไม่ได้เป็นเพียงประเด็นทางสังคม แต่กลายเป็นความท้าทายสำคัญต่อการเติบโตทางเศรษฐกิจในระยะยาว
- วิกฤติเด็กเกิดน้อยส่งผลต่อเศรษฐกิจทั้งระบบ ทั้งจำนวนแรงงานและกำลังซื้อที่ลดลง ฐานผู้เสียภาษีที่หดตัว และภาระด้านสวัสดิการและการดูแลผู้สูงอายุที่เพิ่มขึ้น
- นโยบายที่ได้ผลไม่ใช่เพียงการแจกเงิน แต่ต้องลดต้นทุนของการสร้างครอบครัวทั้งระบบ ตั้งแต่การตั้งครรภ์ การเลี้ยงดูบุตร ไปจนถึงการสร้างสมดุลระหว่างการทำงานและชีวิตครอบครัว
- แม้หลายประเทศใช้งบประมาณจำนวนมาก แต่อัตราการเกิดก็อาจไม่ฟื้นตัว หากปัญหาเชิงโครงสร้าง เช่น ค่าครองชีพสูง ราคาที่อยู่อาศัย ความไม่มั่นคงทางเศรษฐกิจ และวัฒนธรรมการทำงาน ยังไม่ได้รับการแก้ไข
- ในโลกที่ประชากรลดลง ประเทศที่ได้เปรียบอาจไม่ใช่ประเทศที่มีประชากรมากที่สุด แต่คือประเทศที่สามารถยกระดับผลิตภาพ ผ่านการลงทุนด้านการศึกษา เทคโนโลยี AI และการพัฒนาทักษะของคนทุกช่วงวัยได้ดีที่สุด
หลายสิบปีก่อน โลกเคยกังวลว่า “ประชากรจะมากเกินไป” จนทรัพยากรไม่เพียงพอ หลายประเทศจึงใช้นโยบายควบคุมการเกิดและรณรงค์ให้มีลูกน้อยลง
แต่วันนี้ ความกังวลกลับเปลี่ยนไปอย่างสิ้นเชิง
หลายประเทศกำลังเผชิญปัญหา “เด็กเกิดน้อยเกินไป” จนเริ่มกระทบต่อเศรษฐกิจ ระบบสวัสดิการ และศักยภาพการเติบโตในอนาคต
โลกกำลังมีเด็กน้อยลง
ข้อมูลจาก UN ระบุว่า 55% ของประเทศทั่วโลก มีอัตราการเจริญพันธุ์ต่ำกว่าระดับทดแทนประชากร (Replacement Level) ที่ 2.1 คนต่อผู้หญิง 1 คน ขณะที่เกือบ 1 ใน 5 ของประเทศทั่วโลก มีอัตราการเจริญพันธุ์ต่ำกว่า 1.4 ซึ่งจัดอยู่ในระดับ Ultra-low Fertility หมายความว่า หากแนวโน้มนี้ดำเนินต่อไป จำนวนประชากรจะค่อย ๆ ลดลงในระยะยาว
เกาหลีใต้ มีอัตราการเจริญพันธุ์ต่ำที่สุดในโลก โดยปี 2024 อยู่ที่ 0.75 แม้จะฟื้นขึ้นเล็กน้อยจากปีก่อน แต่ยังห่างไกลจากระดับทดแทนประชากร
ญี่ปุ่น ยกให้ภาวะเด็กเกิดน้อยเป็น “วิกฤติใหญ่ที่สุดของประเทศ” พร้อมระบุว่า ช่วงเวลาก่อนปี 2030 คือโอกาสสำคัญในการชะลอแนวโน้มประชากรลดลง
จีน สิงคโปร์ ฮ่องกง และอีกหลายประเทศในยุโรป ต่างมีอัตราการเจริญพันธุ์ต่ำกว่าระดับทดแทนมานานหลายทศวรรษ
ประเทศไทย ก็อยู่บนเส้นทางเดียวกัน อัตราการเจริญพันธุ์ลดลงเหลือประมาณ 1.2 เด็กเกิดใหม่ลดลงต่อเนื่อง และจำนวนผู้เสียชีวิตมากกว่าจำนวนเด็กเกิดใหม่มาหลายปีแล้ว
นี่ไม่ใช่เพียงการเปลี่ยนแปลงของโครงสร้างประชากร แต่กำลังกลายเป็นโจทย์สำคัญของเศรษฐกิจ
เด็กหนึ่งคนที่ไม่ได้เกิดในวันนี้ ไม่ได้หมายถึงเพียงจำนวนประชากรที่ลดลง แต่หมายถึงแรงงานในอนาคตที่หายไป ผู้เสียภาษีที่น้อยลง ผู้ประกอบการรุ่นใหม่ที่อาจไม่เคยเกิดขึ้น และกำลังซื้อที่เศรษฐกิจจะสูญเสียไป
ขณะเดียวกัน จำนวนผู้สูงอายุเพิ่มขึ้นต่อเนื่อง ทำให้คนวัยทำงานต้องรับภาระดูแลผู้สูงอายุมากขึ้น รายได้ภาษีของรัฐมีแนวโน้มเติบโตช้าลง ในขณะที่ค่าใช้จ่ายด้านบำนาญและสาธารณสุขเพิ่มขึ้นทุกปี
เมื่อ “การมีลูก” กลายเป็นวาระแห่งชาติ
หลายประเทศพบบทเรียนร่วมกันว่า การมีลูกไม่ได้เป็นเพียงการตัดสินใจของครอบครัว แต่เป็นผลลัพธ์ของโครงสร้างเศรษฐกิจและสังคมทั้งระบบ
คนจำนวนไม่น้อยยังอยากมีลูก แต่สิ่งที่ทำให้หลายคนชะลอหรือเปลี่ยนใจ คือข้อจำกัดด้านค่าใช้จ่าย ความมั่นคงในการทำงาน ที่อยู่อาศัย และภาระในการเลี้ยงดูบุตร
นั่นทำให้หลายประเทศหันมาให้ความสำคัญกับการสร้างเงื่อนไขที่เอื้อต่อการมีลูกมากขึ้น กล่าวคือ ทำอย่างไรให้การมีลูกเป็นเรื่องที่ “เป็นไปได้” สำหรับคนที่อยากมีลูก
หลายประเทศจึงยกระดับนโยบายด้านประชากรเป็นวาระแห่งชาติ โดยมีแนวทางสำคัญ ดังนี้
1. ลดภาระค่าใช้จ่ายในการมีลูก
มาตรการที่พบมากที่สุด คือ การช่วยแบ่งเบาค่าใช้จ่ายตั้งแต่ช่วงก่อนตั้งครรภ์ไปจนถึงวัยเด็ก ตัวอย่างเช่น
เกาหลีใต้ เพิ่มเงินอุดหนุนเด็กแรกเกิด เงินช่วยเลี้ยงดูรายเดือน และสนับสนุนค่ารักษาภาวะมีบุตรยาก
ญี่ปุ่น เพิ่มการสนับสนุนทางการเงินแก่ครอบครัว พร้อมผลักดันการขึ้นค่าจ้างและการจ้างงานที่มั่นคง
สิงคโปร์ ให้เงินสดสำหรับเด็กแรกเกิด และสมทบเงินเข้าบัญชีออมทรัพย์ของเด็กตามจำนวนที่พ่อแม่ออม
ฟินแลนด์ ใช้นโยบาย Baby Box มอบกล่องอุปกรณ์จำเป็นสำหรับเด็กแรกเกิดแก่คุณแม่ที่เข้าฝากครรภ์ตามเกณฑ์ของรัฐ ช่วยให้เด็กทุกคนเริ่มต้นชีวิตอย่างเท่าเทียม พร้อมส่งเสริมการฝากครรภ์ตั้งแต่ระยะแรก ซึ่งมีส่วนช่วยลดอัตราการเสียชีวิตของทารก
ไทย มีเงินอุดหนุนเด็กแรกเกิดสำหรับครัวเรือนรายได้น้อย และครอบคลุมการรักษาภาวะมีบุตรยากภายใต้ระบบหลักประกันสุขภาพ
2. ลงทุนในศูนย์ดูแลเด็กและการศึกษาปฐมวัย
อุปสรรคสำคัญของการมีลูกไม่ได้มีเพียงเรื่องค่าใช้จ่าย แต่รวมถึงการดูแลบุตรหลังคลอด
ฝรั่งเศส และกลุ่มประเทศนอร์ดิก เช่น สวีเดน ลงทุนในศูนย์เด็กเล็กที่มีคุณภาพและค่าใช้จ่ายไม่สูง ช่วยให้ผู้ปกครองสามารถกลับเข้าสู่ตลาดแรงงานได้เร็วขึ้น
สิงคโปร์ เพิ่มเงินอุดหนุนศูนย์เด็กเล็กและการศึกษาปฐมวัย เพื่อลดภาระของครอบครัวในระยะยาว
OECD ชี้ว่า มาตรการลักษณะนี้ให้ผลต่ออัตราการเกิดในระยะยาวมากกว่าการแจกเงินเพียงครั้งเดียว เพราะช่วยลดต้นทุนของการเลี้ยงดูบุตรอย่างต่อเนื่อง
3. ทำให้ “งาน” กับ “ครอบครัว” ไปด้วยกันได้
คนรุ่นใหม่จำนวนมากเลื่อนการมีลูก เพราะกังวลว่าการสร้างครอบครัวจะกระทบต่อหน้าที่การงาน
หลายประเทศจึงขยายสิทธิการลาคลอด เพิ่มสิทธิการลาเลี้ยงดูบุตรของพ่อ สนับสนุนการทำงานแบบยืดหยุ่น และส่งเสริมให้นายจ้างสร้างสภาพแวดล้อมที่เอื้อต่อครอบครัว
OECD พบว่า ประเทศที่ผู้ชายมีส่วนร่วมในการเลี้ยงลูกมากขึ้น และพ่อแม่สามารถรักษาสมดุลระหว่างงานกับชีวิตได้ มักมีอัตราการเกิดสูงกว่าประเทศที่ภาระการดูแลบุตรตกอยู่กับผู้หญิงเป็นหลัก
4. สิทธิประโยชน์ทางภาษี และที่อยู่อาศัย
ฮังการี ยกเว้นภาษีเงินได้ตลอดชีวิตให้มารดาที่มีบุตรตั้งแต่ 4 คนขึ้นไป พร้อมสนับสนุนสินเชื่อดอกเบี้ยต่ำและเงินช่วยซื้อบ้าน
สิงคโปร์ ให้สิทธิพิเศษในการซื้อที่อยู่อาศัยของรัฐ และสนับสนุนเงินช่วยเหลือในการซื้อบ้าน
แนวคิดสำคัญคือ ลดต้นทุนของการสร้างครอบครัวในระยะยาว ไม่ใช่เพียงช่วยเหลือค่าใช้จ่ายในช่วงแรกของการมีบุตร
เมื่อเงินจำนวนมหาศาล…ยังหยุดวิกฤตไม่ได้
แม้หลายประเทศจะใช้งบประมาณมหาศาล
แต่ผลลัพธ์กลับชี้ว่า
“เงินเพียงอย่างเดียว ไม่สามารถทำให้คนอยากมีลูกเพิ่มขึ้นได้”
ประเทศอย่าง ฝรั่งเศส และกลุ่มประเทศนอร์ดิกสามารถรักษาอัตราการเกิดไว้ได้ค่อนข้างดีกว่าหลายประเทศ เพราะไม่ได้เน้นเพียงการแจกเงิน แต่สร้างระบบที่ทำให้การมีลูกไม่เป็นอุปสรรคต่อการใช้ชีวิต ทั้งศูนย์เด็กเล็ก สิทธิการลา การทำงานที่ยืดหยุ่น และการลดผลกระทบต่ออาชีพของผู้หญิง แม้กระนั้น อัตราการเกิดก็ยังต่ำกว่าระดับทดแทนประชากร
ส่วนเกาหลีใต้ เป็นกรณีศึกษาที่ชัดเจนที่สุด
นับตั้งแต่ปี 2006 รัฐบาลใช้งบประมาณจำนวนมหาศาล ออกมาตรการครอบคลุมแทบทุกด้าน ทั้งเงินอุดหนุนเด็ก การรักษาภาวะมีบุตรยาก ศูนย์ดูแลเด็ก ที่อยู่อาศัย และนโยบายส่งเสริมสมดุลระหว่างงานกับชีวิต
แต่อัตราการเจริญพันธุ์ก็ยังต่ำที่สุดในโลก
สิ่งนี้สะท้อนว่า ขนาดของงบประมาณไม่ได้เท่ากับประสิทธิผลของนโยบาย
สาเหตุสำคัญอยู่ที่ปัญหาเชิงโครงสร้าง ทั้งความไม่เท่าเทียมทางเพศ ภาระการเลี้ยงดูบุตรที่มักตกอยู่กับผู้หญิง ราคาที่อยู่อาศัยที่สูง การแข่งขันด้านการศึกษาที่รุนแรง ชั่วโมงการทำงานที่ยาวนาน และความไม่มั่นคงทางเศรษฐกิจ
ทั้งหมดนี้ทำให้คนรุ่นใหม่แต่งงานช้าลง มีลูกช้าลง และจำนวนไม่น้อยเลือกที่จะไม่สร้างครอบครัวเลย
นโยบายที่ดีอาจช่วยชะลอการลดลงของจำนวนเด็กเกิด แต่จนถึงปัจจุบัน ยังไม่มีประเทศใดสามารถพลิกแนวโน้มกลับสู่ระดับทดแทนประชากรได้อย่างยั่งยืน
หากประชากรยังลดลง ประเทศควรทำอย่างไร
หลายประเทศเริ่มยอมรับว่า นโยบายครอบครัวเป็นเพียง “ส่วนหนึ่งของคำตอบ”
การรับมือจึงต้องดำเนินควบคู่กัน 2 แนวทาง
1. สนับสนุนให้คนที่อยากมีลูก “สามารถมีลูกได้”
ลดอุปสรรคในการสร้างครอบครัวผ่านนโยบายที่ครอบคลุมตลอดวงจรชีวิต แม้อาจไม่ทำให้อัตราการเกิดเพิ่มขึ้นทันที แต่ช่วยให้ครอบครัวที่ต้องการมีบุตรไม่ต้องล้มเลิกความตั้งใจเพราะข้อจำกัดทางเศรษฐกิจ
2. ทำให้เศรษฐกิจเติบโตได้ แม้จำนวนคนจะลดลง
ให้ความสำคัญกับเพิ่ม “ผลิตภาพแรงงาน” ผ่านการลงทุนในเทคโนโลยี ระบบอัตโนมัติ และ AI ควบคู่กับการยกระดับทักษะแรงงาน การส่งเสริมการเรียนรู้ตลอดชีวิต การเปิดโอกาสให้ผู้สูงอายุที่ยังมีศักยภาพสามารถทำงานต่อได้ และการบริหารจัดการแรงงานต่างชาติอย่างเหมาะสม
ในเวลาเดียวกัน หลายประเทศยังต้องแข่งขันกันดึงดูดแรงงานทักษะสูง นักวิจัย และผู้เชี่ยวชาญจากทั่วโลก เพราะในอนาคต การแข่งขันไม่ได้อยู่แค่การดึงดูดเงินลงทุน แต่รวมถึงการดึงดูด “คน” ที่มีศักยภาพด้วย
สำหรับประเทศไทย ประเด็นนี้ยิ่งมีความสำคัญ เพราะกำลังก้าวเข้าสู่สังคมสูงวัยอย่างรวดเร็ว
การสนับสนุนให้คนมีลูกยังคงจำเป็น แต่ไม่ควรเป็นยุทธศาสตร์เดียว ประเทศต้องลงทุนกับการศึกษา เทคโนโลยี และคุณภาพของเด็กทุกคนที่เกิดมา เพื่อให้ประชากรที่มีอยู่สามารถสร้างมูลค่าทางเศรษฐกิจได้สูงที่สุด
วิกฤติประชากร คือหนึ่งในความท้าทายสำคัญที่สุดของศตวรรษที่ 21
หลายประเทศทดลองใช้นโยบายหลายรูปแบบ ตั้งแต่เงินอุดหนุน สวัสดิการครอบครัว ไปจนถึงการปฏิรูปตลาดแรงงาน แต่บทเรียนสำคัญเหมือนกัน คือ ไม่มีนโยบายใดที่สามารถเปลี่ยนพฤติกรรมของประชากรได้ในชั่วข้ามคืน
เงินช่วยเหลืออาจลดภาระของครอบครัวได้ แต่ไม่สามารถแก้ปัญหาค่าครองชีพ ราคาที่อยู่อาศัย ความไม่มั่นคงทางเศรษฐกิจ หรือวัฒนธรรมการทำงานที่ไม่เอื้อต่อการสร้างครอบครัวได้ทั้งหมด
ดังนั้น การดำเนินนโยบายประชากรในอนาคตจึงต้องมองกว้างกว่า “ทำอย่างไรให้คนมีลูกมากขึ้น”
แต่ต้องรวมถึง”เราจะสร้างสังคมแบบไหน ที่ทำให้คนอยากสร้างครอบครัว และในเวลาเดียวกัน ประเทศยังสามารถเติบโตได้ แม้จำนวนประชากรจะลดลง”
