ดร.สุทธิ สุนทรานุรักษ์
ถ้าเราเดินย้อนเวลากลับไปเมื่อ 4,000–5,000 ปีที่แล้ว ก่อนที่คำว่า “accountability” จะถูกบัญญัติ ก่อนที่ Excel, ERP หรือ AI จะเข้ามาเปลี่ยนวงการตรวจเงินแผ่นดิน
เราจะพบบุคคลกลุ่มแรกของโลกที่ทำหน้าที่ตรวจสอบการใช้ทรัพยสินสาธารณะ
…พวกเขาคือ อาลักษณ์ชาวสุเมเรียน และ อาลักษณ์ชาวอียิปต์
นี่คือจุดเริ่มต้นที่ผู้เขียนเริ่มค้นคว้าเอกสารงานวิจัยจากหนังสือและบทความวิชาการต่าง ๆ จนนำมาสู่การเขียนบทความซีรีส์ชุด “การตรวจเงินแผ่นดินในแปดอารยธรรมโบราณ”
งานวิจัยที่ผู้เขียนได้ค้นคว้าด้วยแรงบันดาลใจส่วนตัวอยู่ในโครงการวิจัยเรื่อง Global History of Public Audit: From Ancient Civilizations to the Age of AI
โลกก่อนยุคเงินสด…ยุคสุเมเรียน เมื่อ Audit เริ่มจาก “การนับของ”
ในอดึตสุเมเรียน คือ จุดเริ่มต้นของอารยธรรมมนุษย์
ปัจจุบันดินแดนสุเมเรียน คือ ทางตอนใต้ของประเทศอิรัก ซึ่งต้นกำเนิดอารยธรรมโลกมีที่มาจากแม่น้ำไทกริส ยูเฟรติส
จะว่าไปแล้วในอดีตนั้นการค้าและการเกษตร คือ หัวใจของชีวิตชาวสุเมเรียน
ดังนั้น Egal หรือชื่อเรียกราชสำนักสุเมเรียนจึงต้องรู้ว่า…ปีนี้มีข้าวกี่กระสอบ? แพะกี่ตัว? เงินโลหะเหลือเท่าไร? และส่งให้วิหารไหนแล้วบ้าง?
คำถามเหล่านี้ คือ “คำถามทางบัญชี” และคำถามบัญชีย่อมต้องมี “คนตอบ”
…นี่คือจุดกำเนิดของผู้ที่ทำหน้าที่คล้ายกับ auditor +accountant + controller ที่รวมกันในคนเดียว
เราเรียกพวกเขา คือ อาลักษณ์ หรือ Scribe
สุเมเรียน: Audit กับแผ่นดินเหนียว
ลองจินตนาการ เมื่อเรายืนอยู่ในวิหารของเมืองอูรุกในอาณาจักรสุเมเรียน…ถุงข้าวกองสูง หนังสัตว์กองทับกัน มีชนเผ่าเข้ามานำสิ่งของมาถวายให้กษัตริย์
ด้านหน้าเรามีบุคคลหนึ่งนั่งอยู่กับ “แท็บเล็ตโบราณ”ที่เรียกว่า แผ่นดินเหนียว หรือ Dub (ภาษาสุเมเรียน)
คนเหล่านี้ เราเรียกว่า Scribe
เหล่า Scribe ในวิหารสุเมเรียนใช้ปลายก้านกดลงไป สร้างสัญลักษณ์ต่าง ๆ
นั่นคือ ระบบบัญชีแรกของมนุษยชาติ
… แล้วอาลักษณ์เขาตรวจสอบกันอย่างไร?
เมื่อพวกเขาบันทึกรายรับรายจ่ายของวิหารและนับของจริงแล้ว พวกเขาจะจดรายละเอียดลงบนแผ่นดินเหนียว
ขณะที่อาลักษณ์อีกคนหนึ่งจะมาดูอีกรอบว่า “ตัวเลขนั้นตรงกันหรือไม่
ถ้าไม่ตรง = มีปัญหา → ต้องสอบสวน
นี่คือรูปแบบแรกของ “Cross-checking Audit” การตรวจสอบไขว้ที่เรายังใช้กันอยู่ทุกวันนี้
เพราะอะไรจึงต้อง Cross Check…เพราะชาวสุเมเรียนเข้าใจธรรมชาติของมนุษย์ว่า “เมื่อมีของมีค่า → ต้องมีคนตรวจ”
อียิปต์: Audit แบบ Surprise ของฟาโรห์
ถ้าข้ามทะเลทรายไปยังลุ่มแม่น้ำไนล์
เราเข้าสู่โลกที่รัฐมีคลังทรัพย์สินมหาศาล เช่น มีข้าวในยุ้งฉาง มีบรรณาการเต็มคลังหลวง รวมถึงมีทรัพยากรที่ใช้สร้างพีระมิด
ดังนั้น จึงไม่แปลกที่ราชสำนักอียิปต์จะสร้างระบบตรวจสอบการใช้ทรัพย์ที่ละเอียดและเข้มงวดกว่าสุเมเรียนอีกขั้น
ยุคอิยิปต์โบราณ การตรวจคลังหลวงมักทำโดยไม่บอกล่วงหน้า
ภาพในกระดาษปาปิรุส (Papyrus) บันทึกว่าเจ้าหน้าที่ของฟาโรห์เดินเข้ามายุ้งฉางหลวงโดยไม่แจ้งล่วงหน้าเพื่อทำการ “นับของจริง”อแล้วเทียบกับบัญชีที่ “อาลักษณ์” บันทึกไว้
ถ้าตรง = ผ่าน
หากไม่ตรงจะนำไปสู่การสอบสวน… แน่นอนว่าโทษค่อนข้างหนัก
…วิธีตรวจสอบแบบ Egyptian Audit System
บันทึกโดยอาลักษณ์สองคน (บัญชีคู่) และตรวจนับของจริงแบบ field audit นอกจากนี้ยังตรวจแบบไม่บอกล่วงหน้า (surprise audit)
นี่คือรากฐานของแนวคิด Internal control, Field verification และ Deterrence เพื่อทำให้ข้าราชบริพารไม่กล้าโกงเพราะโทษหนัก
นอกจากนี้ Egyptian Audit System ยังริเริ่มแนวคิด Segregation of duties กล่าวคือ แยกคนทำบัญชี คนดูแลคลัง คนตรวจ
Audit Wisdom จาก 2 อารยธรรมเริ่มต้น
สุเมเรียนสอนเราว่าไม่มีระบบตรวจเงินแผ่นดินใดเริ่มจากความซับซ้อน
Audit เริ่มเพียงจาก “การนับของ” และ “การบันทึกซ้ำอีกคนหนึ่ง”
ขณะที่อียิปต์สอนเราว่า Audit ไม่ใช่เอกสาร แต่คือการไปดูของจริง….Surprise audit คือ อาวุธสำคัญจากยุคปิรามิด
สุเมเรียนมีดินเหนียว อียิปต์มีปาปิรุส
ยุคเรา…มี AI, Big Data และเครื่องมือมากมาย
แต่คำถามที่สืบทอดมา 5,000 ปีเหมือนเดิมคือ “เราจะมั่นใจได้อย่างไรว่า คนที่ถือเงินแผ่นดิน…ไม่แอบหยิบไป?”
คำถามเดียวกัน เครื่องมือเปลี่ยน แต่แก่นไม่เคยเปลี่ยน
นี่คือ ตอนที่ 1 ของซีรีส์ชุด “การตรวจเงินแผ่นดินในแปดอารยธรรมโบราณ” บทสรุปจากจากงานวิจัยเรื่อง Global History of Public Audit: From Ancient Civilizations to the Age of AI งานวิจัยล่าสุดของผู้เขียน
ในตอนที่ 2 เราจะเดินทางไปยังจีนและอินเดีย
เพื่อดูระบบผู้ตรวจการที่ทรงพลังที่สุดในโลกโบราณ
ตั้งแต่ระบบอวี้ชื่อไถถึงคัมภีร์อรรถศาสตร์ของเกาฏิลยะ
หมายเหตุ : ผู้สนใจโปรดรออ่าน “รายงานวิจัยฉบับสมบูรณ์” เร็ว ๆ นี้ใน “Global History of Public Audit: From Ancient Civilizations to the Age of Artificial Intelligence” by Dr. Sutthi Suntharanurak
