นยารัดซายี กุมบอนจานดา (Nyaradzayi Gumbonzvanda) รองผู้อำนวยการบริหาร UN Women ชี้ความเท่าเทียมทางเพศไม่อาจหยุดอยู่เพียงการรับรองสิทธิตามกฎหมายและกรอบนโยบาย แต่ต้องผลักดันให้เกิดความเท่าเทียมในทางปฏิบัติ ย้ำความท้าทายสำคัญคือการเปลี่ยนความรู้ ความตระหนัก และหลักการให้เป็นการลงมือทำที่ส่งผลต่อชีวิตจริง สอดคล้องกับรายงานสถานการณ์ความเสมอภาคระหว่างเพศของประเทศไทย ปี 2569 ที่แม้ผู้หญิงไทยมีอัตราเข้าเรียนระดับอุดมศึกษาสูงกว่าผู้ชาย แต่กลับมีส่วนร่วมในกำลังแรงงานเพียง 58.9% เทียบกับผู้ชาย 74.7% พร้อมชี้สามโจทย์สำคัญที่ต้องเร่งขับเคลื่อน ทั้งภาระงานดูแลที่ไม่ได้รับค่าตอบแทน ความรุนแรงต่อผู้หญิง และการมีส่วนร่วมในอำนาจตัดสินใจ
ในช่วงหลายทศวรรษที่ผ่านมา โลกได้เห็นความเปลี่ยนแปลงอย่างสำคัญในสถานะและบทบาทของผู้หญิง จากยุคที่ผู้หญิงต้องต่อสู้เพื่อสิทธิในการศึกษา การทำงาน และการมีส่วนร่วมทางการเมือง มาสู่ยุคที่ผู้หญิงสามารถก้าวขึ้นเป็นผู้นำประเทศ ผู้บริหารองค์กรธุรกิจขนาดใหญ่ และผู้นำสถาบันระหว่างประเทศที่มีอิทธิพลต่อทิศทางเศรษฐกิจและการเมืองโลก
แม้แต่ในประเทศไทย ความก้าวหน้าของผู้หญิงก็ปรากฏชัดในหลายมิติ โดยเฉพาะการศึกษา ซึ่งผู้หญิงมีอัตราการเข้าเรียนระดับอุดมศึกษาสูงกว่าผู้ชาย ขณะที่ผู้หญิงจำนวนไม่น้อยก้าวขึ้นดำรงตำแหน่งผู้บริหารระดับสูงในภาคธุรกิจ
ความสำเร็จเหล่านี้นำมาสู่คำถามสำคัญว่า เมื่อผู้หญิงสามารถก้าวข้ามอุปสรรคที่เคยจำกัดโอกาสของตนเองได้มากขึ้นแล้ว ถึงเวลาหรือยังที่โลกควรทบทวนความหมายและวิธีวัดความเท่าเทียมทางเพศ (Gender Equality)
ความเท่าเทียมควรหมายถึงการที่ผู้หญิงและผู้ชายมีสิทธิและโอกาสอย่างเสมอภาค หรือหมายรวมถึงการที่ทั้งสองเพศต้องมีผลลัพธ์ใกล้เคียงกัน ทั้งในด้านรายได้ อาชีพ และสัดส่วนการดำรงตำแหน่งผู้นำ?
ไม่ใช่เวลาที่ต้องนิยามใหม่ แต่ต้องขยายผล
คำถามนี้ถูกหยิบยกขึ้นในการสัมภาษณ์พิเศษ นางนยารัดซายี กุมบอนจานดา (Nyaradzayi Gumbonzvanda) ผู้ช่วยเลขาธิการสหประชาชาติและรองผู้อำนวยการบริหาร UN Women ซึ่งตัวเธอเองเป็นหนึ่งในตัวอย่างของผู้หญิงที่ก้าวขึ้นสู่ตำแหน่งผู้นำในองค์กรระหว่างประเทศระดับโลก
คำตอบของ นยารัดซายี กุมบอนจานดา สะท้อนมุมมองที่แตกต่างจากคำถามตั้งต้น
“I think it’s not to rethink. It’s actually to scale up.”
“ฉันคิดว่าไม่ใช่เรื่องของการกลับมาทบทวนนิยามใหม่ แต่เป็นเรื่องของการขยายผลให้มากขึ้น”
กุมบอนจานดากล่าวว่า สิ่งที่โลกต้องทำไม่ใช่การ “ทบทวนใหม่” หากแต่เป็นการ “ขยายผล” (scale up) เพื่อรักษาความชัดเจนของหลักการที่ประชาคมโลกเคยร่วมกันวางไว้ในสหประชาชาติเมื่อปี ค.ศ. 1945
โดยชี้ว่า กฎบัตรสหประชาชาติเริ่มต้นด้วยถ้อยคำ “พวกเรา ประชาชน” และกล่าวถึงการไม่เลือกปฏิบัติตั้งแต่ต้น ซึ่งสะท้อน “จิตวิญญาณแห่งความเท่าเทียม” ที่ตั้งอยู่บนความเข้าใจว่ามนุษย์ทุกคนควรได้รับศักดิ์ศรีและความเคารพอย่างเต็มที่ในฐานะเพื่อนมนุษย์ ความเท่าเทียมจึงต้องถูกนำไปปฏิบัติและคุ้มครองให้เกิดขึ้นจริง ไม่ใช่เพียงการกลับมาถกเถียงหลักการซ้ำอีกครั้ง
“แม้ในกฎบัตรสหประชาชาติ รัฐธรรมนูญ และกฎหมายของเรา จะเห็นความก้าวหน้าที่ดีและหนักแน่นในการให้ความสำคัญกับความเท่าเทียม” กุมบอนจานดากล่าว “แต่ปัญหาคือเรายังต้องทำความเข้าใจอุปสรรคที่ขวางกั้นความเท่าเทียม และดูว่าความไม่เท่าเทียมในปัจจุบันปรากฏในรูปแบบใด และเกิดจากใคร”
พร้อมยกตัวอย่างเรื่องการศึกษาว่า เด็กทุกคนไม่ว่าเด็กชายหรือเด็กหญิงควรได้ไปโรงเรียน แต่ในความเป็นจริง เด็กผู้หญิงจำนวนไม่น้อยยังเผชิญกับการแต่งงานในวัยเด็ก ซึ่งทำให้หลุดจากระบบการศึกษา
กุมบอนจานดาเป็นหนึ่งในตัวอย่างของผู้หญิงที่ก้าวขึ้นสู่ตำแหน่งผู้นำในองค์กรระหว่างประเทศระดับโลก จากจุดเริ่มต้นการทำงานด้านสิทธิมนุษยชนและสิทธิสตรีในประเทศซิมบับเว สู่บทบาทนักขับเคลื่อนนโยบายด้านความเสมอภาคระหว่างเพศในเวทีระหว่างประเทศ
กุมบอนจานดามีประสบการณ์ในด้านการพัฒนา สิทธิมนุษยชน สันติภาพและความมั่นคง การขับเคลื่อนเชิงนโยบายระดับสูง การมีส่วนร่วมของภาคประชาสังคม รวมถึงการผลักดันและพัฒนานโยบาย โดยมุ่งเน้นไปที่การเสริมสร้างพลังอำนาจให้แก่ผู้หญิง ความเท่าเทียมทางเพศ ตลอดจนสิทธิสตรีและสิทธิเด็ก ประสบการณ์ส่วนตัวของเธอที่เติบโตมาในชุมชนที่ขาดแคลนทรัพยากรและบอบช้ำจากสงคราม เป็นแรงผลักดันอันแรงกล้าให้เธอมุ่งมั่นที่จะสร้างหลักประกันว่า ผู้หญิงและเด็กผู้หญิงทุกคน รวมถึงครอบครัวของพวกเธอ จะได้รับสิทธิของตนอย่างเต็มที่
ก่อนที่จะมารับตำแหน่งปัจจุบัน กุมบอนจานดาเคยดำรงตำแหน่งผู้ก่อตั้งและประธานเจ้าหน้าที่บริหารของมูลนิธิโรซาเรีย เมโมเรียล ทรัสต์ (Rozaria Memorial Trust) ซึ่งเป็นองค์กรที่ก่อตั้งขึ้นเพื่อรำลึกถึงมารดาของเธอ โดยให้การสนับสนุนเด็กผู้หญิงและผู้หญิงในชุมชนชนบทของประเทศซิมบับเวมาตั้งแต่ปี ค.ศ. 2007 ผ่านโครงการริเริ่มเชิงนวัตกรรมที่ส่งเสริมด้านการศึกษา สุขภาพ และการเป็นผู้ประกอบการ
กุมบอนจานดา ได้รับการแต่งตั้งให้เป็นทูตสันถวไมตรีคนแรกของสหภาพแอฟริกา (African Union – AU) ด้านการยุติการแต่งงานในวัยเด็ก (ปี ค.ศ. 2014-2022) ในบทบาทนี้ เธอได้ทำงานร่วมกับประมุขของรัฐ เจ้าหน้าที่ระดับสูง ภาคประชาสังคม และเยาวชน เพื่อผลักดันจุดยืนระดับทวีปที่ก้าวหน้าและยึดหลักสิทธิมนุษยชนในประเด็นที่เกี่ยวกับผู้หญิงและเด็กผู้หญิง ซึ่งเป็นการปูทางไปสู่การจัดทำอนุสัญญาสหภาพแอฟริกาว่าด้วยการขจัดความรุนแรงต่อสตรีและเด็กหญิงในปี ค.ศ. 2023
ก่อนหน้านั้น เธอดำรงตำแหน่งเลขาธิการสมาคมยุวสตรีคริสเตียนสากล (World YWCA) ระหว่างปี ค.ศ. 2007 ถึง 2016 ดำรงตำแหน่งผู้อำนวยการระดับภูมิภาคประจำแอฟริกาตะวันออกและจะงอยแอฟริกาของกองทุนพัฒนาเพื่อสตรีแห่งสหประชาชาติ (UNIFEM ซึ่งปัจจุบันเป็นส่วนหนึ่งของ UN Women) ระหว่างปี ค.ศ. 2001 ถึง 2007 และดำรงตำแหน่งเจ้าหน้าที่สิทธิมนุษยชนในประเทศไลบีเรีย รวมถึงที่ปรึกษาด้านสิทธิเด็กแห่งชาติในประเทศซิมบับเว ให้แก่กองทุนเพื่อเด็กแห่งสหประชาชาติ (UNICEF) ระหว่างปี ค.ศ. 1998 ถึง 2001
นอกจากนี้ ในช่วงก่อนหน้านั้น เธอยังเคยทำหน้าที่เป็นผู้ประสานงานชั่วคราวให้กับสมาคมนักกฎหมายสตรีแห่งซิมบับเว (Zimbabwean Women Lawyers Association) และดำรงตำแหน่งผู้ช่วยเจ้าหน้าที่กฎหมายประจำกระทรวงยุติธรรม กฎหมาย และกิจการรัฐธรรมนูญแห่งซิมบับเว
กุมบอนซวานดาได้รับปริญญานิติศาสตรดุษฎีบัณฑิตกิตติมศักดิ์ (Doctor of Laws, Honoris Causa) จากมหาวิทยาลัยแมสซาชูเซตส์ (University of Massachusetts) สหรัฐอเมริกา และสำเร็จการศึกษาระดับปริญญาโทนิติศาสตรมหาบัณฑิต จากมหาวิทยาลัยเซาท์แอฟริกา (University of South Africa) ประกาศนียบัตรบัณฑิตศึกษาด้านการแปรเปลี่ยนความขัดแย้ง (Conflict Transformation) จากมหาวิทยาลัยอุปซอลา (Uppsala University) ประเทศสวีเดน และปริญญาตรีนิติศาสตรบัณฑิต (เกียรตินิยม) จากมหาวิทยาลัยซิมบับเว (University of Zimbabwe)
เส้นทางการทำงานของกุมบอนจานดนจึงสะท้อนให้เห็นถึงความก้าวหน้าของผู้หญิงที่สามารถก้าวขึ้นมามีบทบาทในการกำหนดนโยบายและวาระระดับโลก ซึ่งครั้งหนึ่งเคยเป็นพื้นที่ที่ผู้ชายมีบทบาทนำมาโดยตลอด
ประเด็นสำคัญที่กุมบอนจานดาชี้ให้เห็นจึงไม่ใช่เพียงการพิจารณาว่าผู้หญิงได้รับสิทธิตามกฎหมายหรือสามารถก้าวขึ้นสู่ตำแหน่งผู้นำได้มากน้อยเพียงใด แต่ต้องพิจารณาว่าสิทธิและโอกาสเหล่านั้นสามารถใช้ได้จริงในชีวิตประจำวันหรือไม่
กุมบอนจานดาอธิบายว่า ความเท่าเทียมมีสองมิติที่ต้องไปด้วยกัน คือ formal equality หรือ ความเท่าเทียมในในเชิงกฎหมายและหลักการ และ substantive equality หรือ ความเท่าเทียมที่เกิดขึ้นจริงในทางปฏิบัติ
ตัวอย่างที่เห็นได้ชัดคือในทางกฎหมายใครก็สามารถลงสมัครรับเลือกตั้งเป็นสมาชิกรัฐสภาได้ แต่จำนวนผู้หญิงที่ได้รับเลือกยังมีน้อยมาก
“จึงสำคัญมากที่เราต้องก้าวไปสู่ความเท่าเทียมในแนวทางปฏิบัติ ควบคู่ไปกับการยืนหยัดในความเท่าเทียมในทางรูปแบบ บนพื้นฐานของกฎหมายและนโยบายที่วางแนวคิดเรื่องความเท่าเทียมทางเพศและการไม่เลือกปฏิบัติ” กุมบอนจานดากล่าว
เมื่อถามว่าจะวัดผลเรื่องการไม่เลือกปฏิบัติได้อย่างไร กุมบอนจานดาเริ่มจากการชี้ว่า การเลือกปฏิบัติเป็นแนวคิดสำคัญ เพราะเป็นหัวใจของการถกเถียงเรื่องความเท่าเทียม นั่นคือการที่ผู้คนถูกปฏิบัติอย่างไม่เท่าเทียมกันด้วยเหตุแห่งเพศ อายุ สีผิว หรือถิ่นที่อยู่ ไม่ว่าจะอยู่ในชนบทหรือในเมือง
กุมบอนจานดาอธิบายว่า “บรรทัดฐานทางสังคม” เป็นตัวสร้างเงื่อนไขที่ทำให้คนได้รับการปฏิบัติแตกต่างกัน เช่น ผู้หญิงในพื้นที่ชายแดนอาจมีโอกาสในชีวิตต่างจากผู้หญิงในกรุงเทพฯ เพราะเข้าถึงบริการและการเดินทางได้ไม่เท่ากัน
กุมบอนจานดาซึ่งระบุถึงตนเองว่าเป็น “ผู้หญิงที่อยู่ร่วมกับความพิการ” a person living with disability กล่าวว่า ผู้หญิงและเด็กผู้หญิงที่มีความพิการอาจเข้าไม่ถึงการศึกษาหรือข้อมูลบางอย่าง เพราะไม่มีการจัดทำเป็นอักษรเบรลล์สำหรับผู้พิการทางสายตา
“Equality requires data.”
หรือ “ความเท่าเทียมจำเป็นต้องอาศัยข้อมูล”
กุมบอนจานดา ระบุว่า UN Women ยึดหลักการทำงานโดยอิงหลักฐานเชิงประจักษ์ (evidence-based) เสมอ แต่ขณะเดียวกันก็เห็นว่าควรให้ความสำคัญกับความก้าวหน้าที่เกิดขึ้นแล้วด้วย โดยชี้ว่า ความเท่าเทียมมีความคืบหน้าในหลายด้าน โดยเฉพาะการศึกษา ซึ่งเด็กชายและเด็กหญิงไทยเข้าถึงการลงทะเบียนเรียนระดับประถมศึกษาได้อย่างเท่าเทียมกัน รวมถึงตัวชี้วัดด้านสุขภาพที่เกี่ยวข้องกับมารดาก็มีพัฒนาการที่ดีขึ้น
อย่างไรก็ตาม ในภาคงานดูแล (care work) ผู้หญิงยังได้รับค่าตอบแทนไม่เท่าเทียมกับผู้ชาย ซึ่งกุมบอนจานดามองว่าสะท้อนความสำคัญของข้อมูล สถิติ และหลักฐานเชิงประจักษ์ ที่ช่วยให้เห็นว่าจุดใดมีความเท่าเทียม จุดใดมีความเหลื่อมล้ำหรือการเลือกปฏิบัติ ปรากฏในรูปแบบใด และจะแก้ไขได้อย่างไร
ภาพเดียวกันนี้ปรากฏในภาคเอกชนเช่นกัน โดยเมื่อเทียบในระดับโลก ประเทศไทยมีผู้หญิงดำรงตำแหน่งประธานเจ้าหน้าที่บริหาร (CEO) หรือประธานเจ้าหน้าที่ฝ่ายการเงิน (CFO) สูงกว่าค่าเฉลี่ยของโลก แต่สัดส่วนผู้หญิงในตำแหน่งทางการเมืองกลับยังไม่เท่าเทียมกัน
“ความเท่าเทียม การไม่เลือกปฏิบัติ และการมีส่วนร่วมอย่างทั่วถึง (inclusion) เป็นเรื่องสำคัญที่ทำให้เราต้องมีมุมมองที่ครอบคลุม โดยอาศัยองค์ความรู้ แยกตามภาคส่วน และอิงตามบริบท” กุมบอนจานดากล่าว
ผู้หญิงไทยเรียนสูงกว่าผู้ชาย แต่มีส่วนร่วมในตลาดแรงงานน้อยกว่า
รายงานสถานการณ์ความเสมอภาคระหว่างเพศในประเทศไทยชี้ ความรุนแรงด้วยเหตุแห่งเพศ และความไม่เท่าเทียมยังคงเป็นความท้าทายสำคัญในประเทศไทย
รายงานข้อมูลสถานการณ์ความเสมอภาคระหว่างระดับประเทศของไทย พ.ศ. 2569 (Thailand Country Gender Equality Proffile 2026) ล่าสุดของสหประชาชาติ สะท้อนภาพความก้าวหน้าของประเทศไทยที่ไม่ได้เกิดขึ้นอย่างสม่ำเสมอในทุกมิติ
รายงานข้อมูลความเท่าเทียมทางเพศระดับประเทศไทยฉบับนี้เป็นผลงานร่วมกันของทีมสหประชาชาติประจำประเทศไทย กลุ่มงานด้านความเท่าเทียมทางเพศของสหประชาชาติซึ่งมี UN Women และ UNFPA เป็นประธานร่วม หน่วยงานภาครัฐ องค์กรด้านสิทธิสตรี และภาคประชาสังคม ที่ร่วมวิเคราะห์สะท้อนความเป็นจริงของสถานการณ์สังคมไทย
รายงานฉบับนี้สะท้อนให้เห็นถึงความท้าทายที่เชื่อมโยงกันหลายมิติ ทั้งภาระงานดูแลและไม่ได้รับค่าตอบแทนซึ่งผู้หญิงต้องแบกรับอย่างไม่เท่าเทียม ความรุนแรงด้วยเหตุแห่งเพศ และการมีวนร่วมที่จำกัดของผู้หญิงในกระบวนการตัดสินใจ พร้อมเสนอให้เพิ่มการลงทุนในระบบริการดูแลเสริมสร้างมาตรการป้องกันและตอบสนองต่อความรุนแรง และขยายโอกาสให้ผู้หญิงมีบทบาทในการกำหนดนโยบายและการตัดสินใจที่ส่งผลต่อชีวิตของตนเอง
ในด้านการศึกษา อัตราการเข้าเรียนของเด็กหญิงอยู่ในระดับเทียบเท่าหรือสูงกว่าเด็กชาย ทั้งในระดับประถมศึกษา มัธยมศึกษา และอุดมศึกษา โดยได้รับการสนับสนุนจากระบบการศึกษาที่เปิดโอกาสให้ทุกคนเข้าถึงได้โดยไม่เสียค่าใช้จ่าย ประเทศไทยยังมีความก้าวหน้าอย่างมากด้านสุขภาพมารดา โดยร้อยละ 99.6 ของการคลอดบุตรในช่วงที่ผ่านมาได้รับการดูแลจากบุคลากรสาธารณสุขที่มีทักษะ
อย่างไรก็ตาม อัตราการมีส่วนร่วมในกำลังแรงงานของผู้หญิงอยู่ที่ร้อยละ 58.9 เทียบกับร้อยละผู้ชาย โดยในกลุ่มผู้หญิงวัยทำงางานที่ออกจากตลาดแรงงาน ร้อยละ 87.3 ระบุว่ามีสาเหตุงานบ้านที่ไม่ได้รับค่าตอบแทน เทียบกับร้อยละ 16.3 ของผู้ชาย ยังมีข้อจำกัดด้านบริการดูแลเด็ก โดยเฉพาะเด็กอายุต่ำกว่า 3 ปี การขาดแคลนบริการดูแลผู้สูงอายุที่เพียงพอ ตลอดจนความแตกต่างด้านคุณภาพและค่าใช้จ่ายของบริการดูแล ล้วนส่งผลต่อทางเลือกในการดำเนินชีวิตและการประกอบอาชีพของผู้หญิง รายงานจึงเน้นย้ำความสำคัญของการลงทุนในบริการดูแลที่มีคุณภาพ เข้าถึงได้ และมีค่าใช้จ่ายที่เหมาะสม ควบคู่กับการส่งเสริมการแบ่งปันความรับผิดชอบในงานดูแลที่ไม่ได้รับค่าตอบแทนอย่างเท่าเทียม เพื่อขยายโอกาสทางเศรษฐกิจของผู้หญิง
ความรุนแรงด้วยเหตุแห่งเพศยังคงเป็นความท้าทายที่สำคัญ โดยรายงานระบุว่า ร้อยละ 32.9 ของผู้หญิงอายุ 15-49 ปีที่เคยมีคู่ เคยเผชิญกับความรุนแรงทางร่างกายและ/หรือทางเพศจากคู่ครองตลอดและร้อยละ 14.3 ประสบกับกับความรุนแรงดังกล่าวในช่วง 12 เดือนที่ผ่านมา แม้ประเทศไทยจะมีกฎหมายและกลไกคุ้มครองผู้ถูกกระทำ แต่ช่องว่างทางกฎหมาย การจัดสรรทรัพยากรที่ไม่ทั่วถึงและการบังคับใช้กฎหมายที่ยังขาดความต่อเนื่อง ยังคงเป็นอุปสรรคต่อการเข้าถึงกระบวนการยุติธรรมและการเยียวยา รายงานจึงเสนอแนะให้ยกระดับบริการช่วยเหลือที่ยึดผู้ก้าวผ่านความรุนแรงเป็นศูนย์กลาง (Survivor-Centred Services) ร่วมแก้ไขทัศนคติที่มักตำหนิหรือตีตราผู้ก้าวผ่านความรุนแรง และสร้างเกราะคุ้มครองรับมือกับความรุนแรงในรูปแบบใหม่ ๆ โดยเฉพาะความรุนแรงด้วยเหตุแห่งเพศที่ใช้เทคโนโลยีเป็นเครื่องมือ (Technology-Facilitated Gender-Based Violence)
ขณะเดียวกัน การมีส่วนร่วมของผู้หญิงในกระบวนการสร้างสันติภาพและการเป็นผู้นำทางการเมืองยังอยู่ในระดับจำกัด โดยผู้หญิงมีสัดส่วนเพียงร้อยละ 19.8 ของสมาชิกสภาผู้แทนราษฎร รายงานเสนอให้ขยายโอกาสในการเข้าถึงตำแหน่งที่มีอำนาจตัดสินใจของผู้หญิง ทั้งในระดับชาติ ระดับท้องถิ่น และกระบวนการสันติภาพ เพื่อให้การกำหนดนโยบายสามารถตอบสนองต่อความต้องการและประสบการณ์ของประชากรทุกกลุ่มได้อย่างครอบคลุม
รายงานยังชี้ให้เห็นว่า ปัจจัยด้านถิ่นที่อยู่ รายได้ ชาติพันธุ์ สถานะการย้ายถิ่น ความพิการ รวมถึงเพศวิถีและอัตลักษณ์ทางเพศ ล้วนเป็นตัวกำหนดโอกาสและการเข้าถึงบริการของแต่ละบุคคล โดยผู้หญิงในพื้นที่ชนบท ผู้หญิงพิการ ผู้หญิงข้ามชาติ บุคคลไร้สัญชาติ ผู้ลี้ภัย และกลุ่มเปราะบางอื่นๆ มักต้องเผชิญกับอุปสรรคที่ชับช้อนทับซ้อนกัน ทั้งเรื่องระยะทาง ภาษา ค่าใช้จ่าย และการถูกตีตราทางสังคมเพื่อขับเคลื่อนภารกิจด้านความเสมอภาคทางเพศของไทยให้เกิดผลลัพธ์ที่เป็นรูปธรรมและยั่งยืน
สามโจทย์ที่ UN Women เห็นว่ายังต้องแก้ต่อ
เมื่อถามต่อว่าจากข้อมูลของรายงานและหลักฐานเชิงประจักษ์ที่พูดถึง สะท้อนว่ามีความก้าวหน้าที่เกิดขึ้นแล้ว แต่ยังมีด้านใดที่ต้องเร่งแก้ไขหรือไม่ กุมบอนจานดาระบุว่า มี 3 ประเด็นสำคัญเร่งด่วน ซึ่งไม่ใช่เฉพาะในประเทศไทย แต่เป็นปัญหาทั่วโลก
1) งานดูแล (care) และความเท่าเทียมในที่ทำงาน
กุมบอนจานดาเริ่มจากเรื่องงานดูแล ซึ่งต้องแก้ไขอย่างจริงจังภายใต้บริบทโครงสร้างประชากรของประเทศ โดยเฉพาะผลกระทบต่อผู้สูงอายุ โดยเฉพาะผู้หญิงสูงอายุที่อาจเผชิญการเลือกปฏิบัติ แต่ก็ต้องการการดูแลช่วยเหลือเช่นกัน นอกจากนี้ ยังต้องมองไปถึงการปฏิบัติอย่างไม่เท่าเทียมในที่ทำงานด้วย
“เรามีบริการรับเลี้ยงเด็กในสถานที่ทำงานหรือยัง เรามีวันลาคลอดที่เพียงพอไหม เรามีค่าตอบแทนที่เท่าเทียมสำหรับงานที่เท่าเทียมและมีคุณค่าเท่ากันหรือยัง” กุมบอนจานดาตั้งคำถาม พร้อมระบุว่าสิ่งเหล่านี้เกี่ยวข้องกับบทบาทของผู้หญิงในระบบเศรษฐกิจ รวมถึงการมีส่วนร่วมอย่างเต็มที่ในห่วงโซ่คุณค่า (value chain) ของธุรกิจ
2) ความรุนแรงต่อผู้หญิง
ประเด็นที่สองซึ่งเป็นเรื่องสำคัญยิ่งของ UN Women คือความรุนแรงต่อผู้หญิง โดยทั่วโลกมีผู้หญิง 1 ใน 3 คนเคยเผชิญกับการถูกทำร้าย และมีผู้หญิงเสียชีวิตจากอาชญากรรมที่เกี่ยวข้องกับเพศสภาพหรือการฆาตกรรมสตรี (femicide) ทั้งการข่มขืน ความรุนแรงในครอบครัว การคุกคาม การสะกดรอยตาม และความรุนแรงทางออนไลน์
กุมบอนจานดามองว่า ปัญหาความรุนแรงในภาพรวมสะท้อนว่า ผู้หญิงในสังคมยังไม่ได้รับการปฏิบัติอย่างเท่าเทียมและด้วยความเคารพที่ทัดเทียมกัน
3) การมีส่วนร่วมในการตัดสินใจ
ประเด็นที่สามคือการที่ผู้หญิงเข้าไปมีบทบาทตัดสินใจในตำแหน่งทางการเมือง ทั้งระดับองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นและสภาผู้แทนราษฎร กุมบอนจานดายกตัวเลขว่า ทั่วโลกมีประมุขของรัฐที่เป็นผู้หญิงเพียง 10 คน ขณะที่ผู้หญิงที่ดำรงตำแหน่งประธานสมัชชาใหญ่แห่งสหประชาชาติมีเพียง 5 คน และสหประชาชาติยังไม่เคยมีเลขาธิการที่เป็นผู้หญิง
“การตัดสินใจตั้งแต่ระดับครัวเรือน สถาบันระดับชาติ ไปจนถึงสถาบันระดับโลก มีความสำคัญอย่างยิ่ง เพราะนั่นคือพื้นที่ที่อำนาจถูกนำมาใช้ เป็นจุดที่ตัดสินเรื่องการจัดสรรทรัพยากร รวมถึงการเข้าถึงบริการต่างๆ และบริการสาธารณะ” กุมบอนจานดากล่าว
ประเด็นเสริม: เศรษฐกิจและสภาพภูมิอากาศ
กุมบอนจานดายังกล่าวถึงการมีส่วนร่วมทางเศรษฐกิจของผู้หญิงภายใต้บริบทการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ ทั้งบทบาทของผู้หญิง สิทธิในที่ดินทำกิน และการเข้าถึงเทคโนโลยี ซึ่งเป็นประเด็นที่ปรากฏอยู่ในปฏิญญาปักกิ่ง (Beijing Declaration) และเป้าหมายการพัฒนาที่ยั่งยืน (SDGs) ที่ UN Women ยังติดตามผลอย่างต่อเนื่อง
“สำหรับพวกเรา หัวใจสำคัญของเรื่องทั้งหมดนี้คือสิทธิ ศักดิ์ศรี การเสริมสร้างพลังอำนาจ (empowerment) และความเคารพ ทั้งในภาครัฐ ภาคเอกชน และภาคเศรษฐกิจ” กุมบอนจานดากล่าว
จากกฎหมายสู่ชีวิตจริง ความท้าทายที่ยากที่สุดคือการเปลี่ยนนโยบายให้เป็นพฤติกรรม
หากความก้าวหน้าด้านการศึกษา กฎหมาย และการมีผู้หญิงในตำแหน่งผู้นำยังไม่เพียงพอ คำถามต่อมาคือ อะไรเป็นอุปสรรคสำคัญที่สุดต่อการสร้างความเท่าเทียมให้เกิดขึ้นจริง
คำตอบของ Gumbonzvanda คือการแปรเปลี่ยนองค์ความรู้และความตระหนักรู้ให้กลายเป็นพฤติกรรมและการปฏิบัติจริง
“The most difficult to overcome is to translate knowledge and awareness into behavior and practice.”
หรือ “สิ่งที่ยากที่สุดคือการเปลี่ยนความรู้และความตระหนักให้กลายเป็นพฤติกรรมและการปฏิบัติจริง”
“การสร้างความตระหนักรู้ทำได้ง่ายมาก การมีความรู้ก็ง่ายมาก และการนำความรู้ไปบรรจุไว้ในนโยบายก็ทำได้ง่ายเช่นกัน แต่สิ่งสำคัญที่สุดคือการแปลงสิ่งเหล่านี้ให้กลายเป็นพฤติกรรมและการลงมือปฏิบัติจริงที่ส่งผลกระทบเชิงบวกต่อชีวิตของผู้หญิง ชุมชน ครัวเรือน และสถาบันต่างๆ” กุมบอนจานดากล่าว
กุมบอนจานดาระบุว่า ยุทธศาสตร์ปัจจุบันของ UN Women สำหรับ 4 ปีข้างหน้า วางทิศทางไว้ชัดเจนใน 3 ด้าน คือ การปรับเปลี่ยนกฎหมายและบรรทัดฐานทางสังคม การเสริมสร้างความเข้มแข็งให้สถาบันต่างๆ และที่สำคัญที่สุดคือ “การเปิดให้ผู้หญิงและเด็กผู้หญิงเข้ามามีส่วนร่วมในการแก้ปัญหาด้วยตนเอง”
AI และเทคโนโลยี โอกาสใหม่ที่อาจสร้างความเหลื่อมล้ำรูปแบบใหม่
เมื่อถามว่า เทคโนโลยีดิจิทัลและปัญญาประดิษฐ์ หรือ AI ซึ่งกำลังเปลี่ยนแปลงรูปแบบสถานที่ทำงาน แต่เป็นทั้งโอกาสและความท้าทายใหม่สำหรับผู้หญิง ภาคธุรกิจและภาครัฐจะทำอะไรได้บ้างเพื่อไม่ให้ผู้หญิงถูกทิ้งไว้ข้างหลังในยุคเทคโนโลยีและ AI กุมบอนจานดาเริ่มจากการชี้ว่า โลกปัจจุบันยังมี “ความเหลื่อมล้ำทางดิจิทัล”
กุมบอนจานดาระบุว่า ภาคธุรกิจและภาครัฐต้องตั้งต้นจากสมมติฐานว่า ไม่ใช่ทุกคนเข้าถึงเครื่องมือเทคโนโลยีได้เท่าเทียมและมีคุณภาพ ข้อมูลที่ UN Women รวบรวมจากทั่วโลกพบว่า ผู้หญิงในชนบทอาจไม่มีความเร็วอินเทอร์เน็ตเท่ากัน หรือไม่มีอุปกรณ์สื่อสารเหมือนกัน เพียงโครงสร้างพื้นฐานก็อาจเพิ่มหรือลดความเหลื่อมล้ำได้ และปัจจุบันเทคโนโลยีควรถูกมองเป็น “สินค้าสาธารณะ” (public good) มากกว่าทางเลือกเสริม
กุมบอนจานดามองว่า เทคโนโลยีและ AI เป็นพลังเพื่อสังคมที่ดีได้ (technology for good, AI for good) และมีศักยภาพทางธุรกิจมหาศาล เช่น การค้าขายออนไลน์และการชำระเงินผ่านบัตรหรือระบบอัตโนมัติจากธนาคาร แต่ขณะเดียวกันก็มี “ความเป็นจริงอันเจ็บปวด” ได้แก่ ความรุนแรงที่เอื้ออำนวยโดยเทคโนโลยี (technology-facilitated violence) การล่วงละเมิดทางออนไลน์ การสะกดรอยตาม และสื่อปลอมแปลงขั้นสูง (deepfakes) ซึ่งเพิ่มความเปราะบางของผู้หญิงเมื่อเทคโนโลยีถูกนำไปใช้ในทางที่ผิด
“เมื่อเทคโนโลยีถูกนำไปใช้ในทางที่ผิด มันสามารถเพิ่มความเปราะบางและการล่วงละเมิดต่อผู้หญิงได้” กุมบอนจานดากล่าว
กุมบอนจานดาย้ำว่า ต้องลงทุนอย่างต่อเนื่องในประเด็นการกำกับดูแล AI (AI governance) ซึ่งประมุขของรัฐหารือกันในการประชุมสมัชชาใหญ่แห่งสหประชาชาติครั้งล่าสุดเมื่อเดือนกันยายน โดยตั้งคำถามถึงความรับผิดชอบ (accountability) ของบริษัทเทคโนโลยีต่อผลกระทบที่อาจเป็นอันตราย
“การค้ามนุษย์เกิดขึ้นทางออนไลน์ได้ การค้าสิ่งผิดกฎหมายและยาเสพติดก็เกิดขึ้นทางออนไลน์ได้ ผู้หญิงถูกคุกคามทางวาจาบนโลกออนไลน์ แล้วบริษัทเทคโนโลยีมีมาตรการหรือกฎเกณฑ์ภายในอย่างไร เพื่อให้มั่นใจว่าบริการและผลิตภัณฑ์ถูกนำไปใช้ในเชิงบวกเพื่อความเป็นอยู่ที่ดีของสังคม” กุมบอนจานดาตั้งคำถาม
กุมบอนจานดากล่าวว่า UN Women ไม่ต้องการให้ผู้หญิงเป็นเพียงผู้บริโภคและผู้ได้รับประโยชน์ จึงผลักดันร่วมกับรัฐบาลและภาคเอกชนให้ผู้หญิงเป็น “ผู้ร่วมสร้าง” (co-creators) เทคโนโลยี และมีส่วนกำหนดภาพลักษณ์ที่ปรากฏบนโลกออนไลน์ เช่นเดียวกับที่ใช้เวลาหลายปีปรับเปลี่ยนหลักสูตรการศึกษา
โดยเล่าจากประสบการณ์ในแอฟริกา ซึ่งเป็นบ้านเกิดว่า
“ภาพจำของแพทย์เมื่อก่อนคือผู้ชาย ภาพจำของคนที่ประสบความสำเร็จในแอฟริกาบ้านเกิดของดิฉันคือผู้ชายผิวขาววัยกลางคน แต่เราต้องการให้ภาพจำของคนที่ประสบความสำเร็จเป็นหญิงสาวผิวดำที่เปี่ยมไปด้วยพลังด้วย เพื่อไม่ให้ผลิตซ้ำภาพจำแบบเหมารวม” (stereotypes)
กุมบอนจานดาอธิบายว่า ภาพจำแบบเหมารวมสามารถถูกผลิตซ้ำและตอกย้ำได้ด้วยเทคโนโลยี การที่ผู้หญิง รวมถึงคนรุ่นใหม่ เข้ามามีส่วนร่วมสร้างเทคโนโลยี เครื่องมือ เนื้อหา และแพลตฟอร์ม จึงเท่ากับการสร้างสังคมที่มีมุมมองหลากหลายฝังอยู่ภายใน
ในระดับภูมิภาค กุมบอนจานดาระบุว่า UN Women มีโครงการและสำนักงานระดับภูมิภาคในเอเชีย ซึ่งทำงานส่งเสริมเด็กผู้หญิงในสายสะเต็ม (STEM) และวงการเทคโนโลยี รวมถึงหาแนวทางดึงศักยภาพของ AI มาใช้ให้เกิดประโยชน์
ความเท่าเทียมไม่ใช่แค่ประเด็นสิทธิ แต่เกี่ยวข้องกับประสิทธิภาพทางเศรษฐกิจ
การสนทนาขยายไปสู่ต้นทุนทางเศรษฐกิจของความไม่เท่าเทียม หากการเลือกปฏิบัติยังคงมีอยู่อย่างต่อเนื่อง กุมบอนจานดา อธิบายว่าการเลือกปฏิบัติไม่ได้ส่งผลเฉพาะต่อผู้ที่ถูกเลือกปฏิบัติ แต่ยังอาจกระทบต่อประสิทธิภาพขององค์กรธุรกิจและสังคมโดยรวม
การเลือกปฏิบัติกว้างกว่าเรื่องเศรษฐกิจมาก
“ที่ใดมีการเลือกปฏิบัติ ที่นั่นมีความเกลียดชังและความเจ็บปวด” กุมบอนจานดากล่าว พร้อมระบุว่า การเลือกปฏิบัติอาจนำไปสู่สงครามและความขัดแย้ง ซึ่งเป็นผลจากการแบ่งแยก “พวกเรา” กับ “พวกเขา” จึงเป็นเรื่องความปลอดภัยและความมั่นคงของชาติด้วย
โดยยกตัวอย่างว่า การเลือกปฏิบัตินำไปสู่ความรุนแรงทางเพศที่เกี่ยวเนื่องกับความขัดแย้ง และสถานการณ์เลวร้ายสุดขีดในบางประเทศ เช่น อัฟกานิสถาน ที่ผู้หญิงไม่สามารถออกไปทำงานหรือไปโรงเรียนได้
“การเลือกปฏิบัติไม่ใช่เรื่องเล็กน้อยหรือเรื่องชายขอบของสังคม แต่ทำให้สังคมแตกแยกอย่างรุนแรง และนำไปสู่ความโหดร้ายทารุณอย่างมหันต์ได้” กุมบอนจานดากล่าว
กุมบอนจานดาย้อนไปถึงประวัติศาสตร์ว่า เมื่อโลกเคยยอมรับการเลือกปฏิบัติเมื่อหลายศตวรรษก่อน จึงเกิดการค้าทาส และเมื่อการเลือกปฏิบัติยังถูกยอมรับอยู่บ้างในปัจจุบัน จึงเห็นกรณีข่มขืนหรือความรุนแรงที่ไม่มีการดำเนินคดี เพราะมีการเหมาเอาเองว่าผู้หญิงถูกปฏิบัติแตกต่างได้
กุมบอนจานดาจึงสรุปว่า การเลือกปฏิบัติเป็น “ความรุนแรงเชิงระบบ” ที่ส่งผลเชิงลบหลายมิติ
สำหรับภาคธุรกิจ กุมบอนจานดาระบุว่า การเลือกปฏิบัติทำให้ธุรกิจเติบโตไม่เต็มที่และดำเนินไปต่ำกว่าศักยภาพ เพราะจำกัดกรอบการตัดสินใจว่าจะจ้างใคร ซื้อของจากใคร ขายของให้ใคร หรือสร้างความสัมพันธ์ทางธุรกิจกับใคร
ธุรกิจที่ประสบความสำเร็จจึงควรเป็นธุรกิจที่เปิดกว้างและมีส่วนร่วมอย่างทั่วถึง (inclusive business) เคารพและลงทุนในความหลากหลาย และสร้างสมดุลระหว่างผู้คน (People) ผลกำไร (Profit) และโลกใบนี้ (Planet)
“ในแนวทางที่สร้างวันพรุ่งนี้ เพื่อให้ธุรกิจดำรงอยู่ได้อย่างยั่งยืน” เธอกล่าว
กุมบอนจานดายืนยันว่า ความไม่เท่าเทียมต้องถูกมองอย่างครอบคลุมทุกมิติ ไม่ใช่เพียงประเด็นสิทธิมนุษยชนหรือประเด็นสังคมอย่างเดียว
กุมบอนจานดาอธิบายว่า ในมิติสิทธิมนุษยชน เมื่อมีการละเมิดเกิดขึ้นย่อมต้องมีการแก้ไข ซึ่งเป็นเหตุผลที่มีข้อตกลงโลกแห่งสหประชาชาติ (UN Global Compact) ที่ดูแลเรื่องธุรกิจกับสิทธิมนุษยชน
ขณะเดียวกัน ยังเป็นประเด็นเชิงนโยบายและการเมือง ที่รัฐบาลต้องประกาศจุดยืนว่า ด้วยการยึดมั่นในรัฐธรรมนูญของชาติ จะไม่อดทนอดกลั้นต่อการเลือกปฏิบัติ และเป็นประเด็นทางเศรษฐกิจและสังคมด้วย
“เราจึงจำเป็นต้องมีมุมมองแบบหลายภาคส่วน (multi-sectoral perspective) อย่างแท้จริง เพื่อให้มีแนวทางที่ครอบคลุมในการแก้ไขปัญหาการเลือกปฏิบัติ ตั้งแต่ระดับครัวเรือนไปจนถึงทุกระดับของสังคม” กุมบอนจานดากล่าว
ความก้าวหน้ายังไม่เพียงพอ เมื่อโจทย์ใหญ่คือการเปลี่ยนนโยบายให้เกิดผลจริง
อย่างไรก็ตามกุมบอนจานดา ยอมรับว่าโลกมีความก้าวหน้า แต่ความก้าวหน้านั้นยังเกิดขึ้นช้า และยังมีอุปสรรคจำนวนมากที่ต้องแก้ไข
เมื่อถูกขอให้ยกตัวอย่างประเทศที่แก้ปัญหาได้ดีขึ้นด้วยเครื่องมือของสหประชาชาติ กุมบอนจานดากล่าวว่า แต่ละประเทศมีประสบการณ์แตกต่างกัน แต่ที่ประทับใจเป็นพิเศษคือความคืบหน้าในประเทศเคนยา ด้านการจัดซื้อจัดจ้างที่คำนึงถึงมิติทางเพศ (gender-responsive procurement)
กุมบอนจานดาอธิบายว่า แนวทางนี้ทำให้ “ส่งเม็ดเงินลงสู่มือของผู้หญิงได้จริง” โดยกำหนดให้การเปิดประมูลงานบริการสาธารณะต้องจัดสรรสัดส่วนหนึ่งให้คนรุ่นใหม่ และอีกสัดส่วนหนึ่งให้ธุรกิจที่ผู้หญิงเป็นผู้นำ ทั้งนี้ยังต้องประเมินผลอย่างเต็มรูปแบบต่อไป แต่นโยบายดังกล่าวเกิดขึ้นจริงและถูกนำไปปรับใช้แล้ว
แนวทางนี้มีการดำเนินการในประเทศไทย กัมพูชา ลาว และเวียดนามเช่นกัน หรือในอนุภูมิภาคลุ่มแม่น้ำโขง
กุมบอนจานดามองว่า เรื่องนี้ “ทรงพลังมาก” และการชูความพยายามของอนุภูมิภาคลุ่มแม่น้ำโขงขึ้นมาเป็นตัวอย่างความสำเร็จ มีความสำคัญต่อ UN Women เพราะแสดงว่ามี “แนวปฏิบัติที่ดี” (good practices) เกิดขึ้นจริงในพื้นที่
เมื่อถามว่าโดยภาพรวมสถานการณ์ของผู้หญิงทั่วโลกดีขึ้นแล้วหรือไม่ กุมบอนจานดาตอบว่า มีความก้าวหน้าที่น่าเฉลิมฉลองได้บางส่วน แต่ “ยังช้ามาก” และไม่ได้เกิดขึ้นในทุกภาคส่วน
กุมบอนจานดายกตัวอย่างว่า การศึกษาเป็นด้านที่คืบหน้าดี ขณะที่การมีส่วนร่วมของผู้หญิงในการตัดสินใจยังช้าเกินไป ส่วนงานดูแล (care) มีพัฒนาการที่ดีในระดับการยอมรับเชิงนโยบาย แต่การแปรนโยบายให้เป็นประโยชน์ที่จับต้องได้จริงยังล่าช้า
“มีความก้าวหน้าที่ดีในแง่กรอบนโยบายในบางด้าน แต่การนำไปปฏิบัติจริงยังไม่เพียงพอที่จะแปลงนโยบายเหล่านั้นให้เป็นประโยชน์ต่อชีวิตของผู้คน” กุมบอนจานดากล่าว
เมื่อถูกขอให้ฝากคำพูดถึงผู้หญิงทั่วไป กุมบอนจานดากล่าวว่า “ผู้หญิงทุกคนมีความสำคัญในแบบที่เป็น” พร้อมระบุว่า UN Women ต้องการให้สังคมเห็นคุณค่าและปกป้องผู้หญิงให้มากขึ้น
เมื่อถามต่อว่า ในอดีตผู้ชายเคยมีบทบาทช่วยลดความไม่เท่าเทียมหรือไม่ กุมบอนจานดาตอบว่า ผู้ชายมีบทบาทมาโดยตลอด แต่ความไม่เท่าเทียมทางเพศไม่ใช่เรื่องความรับผิดชอบของปัจเจกบุคคล ไม่ว่าชายหรือหญิง หากเป็นเรื่องของวัฒนธรรมและกรอบความคิดแบบปิตาธิปไตย (ชายเป็นใหญ่) ในสังคม ซึ่งเป็นสิ่งแรกที่ต้องตระหนักรู้
กุมบอนจานดาเสนอว่า ต้องปลูกฝังและขัดเกลาทางสังคมให้เด็กผู้ชายมากขึ้น เพื่อให้เคารพความเท่าเทียมทางเพศ และต้องการให้ผู้ชายที่อยู่ในตำแหน่งอำนาจและความรับผิดชอบ ปฏิบัติหน้าที่โดยยึดมั่นในหลักความเท่าเทียมและการไม่เลือกปฏิบัติต่อไป
คำถามปิดท้ายว่าอยากฝากอะไรถึงผู้นำโลกเพื่อปกป้องและมอบโอกาสให้ผู้หญิงมากขึ้น กุมบอนจานดาระบุว่า ผู้หญิงต้องการโอกาสที่จะได้รับการปฏิบัติด้วยความเคารพ และมีสิทธิกำหนดการตัดสินใจที่ส่งผลต่อชีวิตของตนเอง
กุมบอนจานดากล่าวว่า ผู้หญิงและเด็กผู้หญิงจำเป็นต้องมีทักษะ ความรู้ ความเคารพ และขีดความสามารถที่จะเป็นส่วนหนึ่งของสังคม
“จากรากฐานตรงนั้น เราจะแก้ไขปัญหาอื่นๆ ได้อีกมาก รวมถึงอุปสรรคอีกหลายประการที่ผู้หญิงต้องเผชิญในสังคม” กุมบอนจานดากล่าว
