“สมคิด” ชี้ “การเมืองมีธรรมาภิบาล” ต้นน้ำกู้เศรษฐกิจไทยรั้งท้ายอาเซียน แนะเร่งใช้ AI-ปรับยุทธศาสตร์รับโลกเปลี่ยน

ดร.สมคิด จาตุศรีพิทักษ์ อดีตรองนายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการคลัง

ดร.สมคิด จาตุศรีพิทักษ์ ชี้ “การเมืองที่มีธรรมาภิบาล” คือต้นน้ำและโครงสร้างพื้นฐานสำคัญที่สุดในการกอบกู้เศรษฐกิจไทยที่กำลังชะลอตัวรั้งท้ายอาเซียนและเสี่ยงเผชิญภาวะขาดดุลคู่ พร้อมเตือนทุกภาคส่วนต้องเร่งปรับตัวรับคลื่นเทคโนโลยี AI และการเปลี่ยนขั้วภูมิรัฐศาสตร์โลกอย่างจริงจัง

ในโอกาส 100 ปีชาตกาลศาสตราจารย์สังเวียน อินทรวิชัย และ 88 ปี คณะพาณิชยศาสตร์และการบัญชี
มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ได้จัดงาน Dinner Talk ขึ้นในวันที่ 18 พฤศจิกายน 2569 โดยดร.สมคิด จาตุศรีพิทักษ์ อดีตรองนายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการคลัง ถ่ายทอดวิสัยทัศน์และทิศทางการพัฒนาประเทศ ผ่านการกล่าวปาฐกถาพิเศษ หัวข้อ “พลิกประเทศไทย ให้ไปต่อ”

สถานการณ์เศรษฐกิจไทยและความเสี่ยง “ขาดดุลคู่”

ดร.สมคิด จาตุศรีพิทักษ์ ระบุว่า ตลอดเกือบ 20 ปีที่ผ่านมา อัตราการเติบโตทางเศรษฐกิจ (GDP) ของไทยค่อย ๆ ปรับตัวลดลงมาอยู่ที่ระดับประมาณ 2.5% ในขณะที่ประเทศเพื่อนบ้านอย่างเวียดนามเติบโตสูงถึง 7-8% และมาเลเซียอยู่ที่ประมาณ 5% หากไทยยังไม่เร่งปรับตัว คาดการณ์ว่าภายใน 5 ปีข้างหน้า ขนาดเศรษฐกิจของเวียดนามจะแซงหน้าประเทศไทย และมาเลเซียจะขยับเข้ามาใกล้เคียงมากขึ้น

“เวียดนามเติบโตแต่ละปี 7-8% แล้วยังเป็นประเทศที่สามารถเป็นฐานการผลิตที่ใหญ่ที่สุดในอาเซียน ตั้งแต่เหนือจนใต้มีฐานการผลิตเยอะ ในเวลาเพียงช่วง 10 ปีเปลี่ยนได้เร็ว”

“สภาพเช่นนี้ มีต้นทุนของการเสียโอกาส ทั้งที่เราจะสามารถพัฒนาอย่างต่อเนื่อง มีรายได้ที่ดี มีงานการที่ดี ลูกหลานมีอนาคตที่ดี เราเหลือแค่นี้ มันเป็นการเสียโอกาสของรุ่นต่อ ๆ ไป อย่างน่าเสียดาย” ดร.สมคิดกล่าว

นอกจากนี้ เศรษฐกิจไทยยังเผชิญกับความเปราะบางจากสัญญาณ “ภาวะขาดดุลคู่” คือการขาดดุลการค้าและขาดดุลการคลังพร้อมกัน เนื่องจากการส่งออกเริ่มสูญเสียความสามารถในการแข่งขันและการสร้างเครื่องยนต์ทางเศรษฐกิจใหม่ ๆ ยังทำได้ไม่ทันการณ์ ขณะที่การจัดเก็บภาษีทำได้ยากขึ้นและหนี้สาธารณะขยับเข้าใกล้ระดับ 70% ด้านกำลังซื้อในประเทศก็อ่อนแอและกระจุกตัวอยู่เฉพาะกลุ่มทุนใหญ่ ไม่กระจายลงสู่ภาคเกษตรกรรมและกลุ่มธุรกิจ SME ที่มีอยู่กว่า 3 ล้านราย ซึ่งกำลังประสบปัญหาในการเข้าถึงแหล่งเงินทุน

3 ปรากฏการณ์โลกเปลี่ยน: ภูมิรัฐศาสตร์-AI-สงครามการค้า

ดร.สมคิดกล่าวว่า ท่ามกลางการก้าวถอยหลังของไทย โลกกำลังเผชิญกับความเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่ 3 ประการ ได้แก่

  1. การเปลี่ยนขั้วทางภูมิรัฐศาสตร์ (Geopolitics): บทบาทของสหรัฐอเมริกาภายใต้การนำของประธานาธิบดีโดนัลด์ ทรัมป์ ทำให้ระเบียบโลกเปลี่ยนไป เกิดการย้ายฐานการผลิตครั้งใหญ่ (Relocation) มายังอาเซียน รวมถึงประเทศไทยที่มีความพร้อมด้านที่ดินและพลังงาน ส่งผลให้อุตสาหกรรม Data Center และเซมิคอนดักเตอร์หลั่งไหลเข้ามาลงทุน อย่างไรก็ตาม ไทยต้องคัดกรองการลงทุนให้สอดคล้องกับจุดแข็งของประเทศ เช่น เกษตร อาหาร เทคโนโลยีชีวภาพ (Biotech) และสุขภาพ (Healthcare)

2 การเข้ามาของปัญญาประดิษฐ์ (AI): AI จะเข้ามาพลิกโฉมโลกและทดแทนแรงงานจำนวนมากภายใน 3-5 ปีข้างหน้า ประเทศไทยจำเป็นต้องนำ AI มาใช้ยกระดับภาคเกษตรกรรม ช่วยลดต้นทุนและเพิ่มช่องทางการตลาดให้ SME รวมถึงปฏิรูประบบราชการและการเชื่อมโยงฐานข้อมูลระหว่างหน่วยงานเพื่อเพิ่มประสิทธิภาพ

“AI มีประโยชน์สูง มันจะเป็นเครื่องมือตัวเดียวเลย ที่จะช่วยทําให้เราพลิกประเทศไทยได้ อุตสาหกรรมที่เราเริ่มด้อยคุณภาพ ไม่มีนวัตกรรม ต้นทุนสูง AI จะช่วยพลิกกระบวนการผลิต นวัตกรรม ประสิทธิภาพ ประเทศที่มีการเกษตรที่อ่อนด้อย ด้อยมูลค่า คนยากจน AI สามารถทําแพลตฟอร์มในการค้าขาย พืชพันธุ์ใหม่ ๆ เราสามารถใช้ AI คิดได้” ดร.สมคิดกล่าวและว่า AI ยังเป็นเทคโนโลยีที่ต้นทุนต่ำ สามารถนำมาช่วย SME ที่ไม่มีเงินทุนได้มีแพลตฟอร์มในการค้าขายไปสู่โลก ไม่ใช่ขายเฉพาพมในประเทศ ซึ่งมีอำนาจซื้อไม่เพียงพอ แต่โลกคือโอกาส

ดร.สมคิดกล่าวว่า การปฏิรูปการศึกษาให้ทันสมัยและการนำเทคโนโลยีปัญญาประดิษฐ์ (AI) มาใช้เป็นเรื่องที่สำคัญอย่างยิ่ง และสามารถเริ่มต้นทำได้ทันที หากมองระบบราชการในปัจจุบัน จะเห็นว่างบประมาณทั้งหมดถูกใช้ไปกับเงินเดือนบุคลากรมากกว่า 80% แต่หากนำ AI เข้ามาปรับใช้ ไม่ว่าจะมีหน่วยงานจำนวนเท่าไร บุคลากรเพียง 30% ก็สามารถบริหารจัดการได้แล้ว อีกทั้งยังได้คนรุ่นใหม่เข้ามาทำงาน ทำให้ประเทศมีทรัพยากรมหาศาลเหลือพอที่จะนำไปใช้พัฒนาด้านอื่น ๆ

ยกตัวอย่างให้เห็นภาพง่าย ๆ ในอดีตเคยมีการเสนอให้เชื่อมโยงฐานข้อมูลระหว่างการบินไทย การท่องเที่ยว และกระทรวงพาณิชย์ เพื่อนำข้อมูลมาวิเคราะห์และหาช่องทางเข้าถึงตลาด (Access Market) แต่กลับทำไม่ได้ เพราะวัฒนธรรมการทำงานของไทยที่ผ่านมาถือคติว่า “ข้อมูลคืออำนาจ” (Data is Power) จึงต่างคนต่างหวงข้อมูล ไม่ยอมแบ่งปันหรือแชร์ข้อมูลระหว่างกัน แต่เมื่อ AI เข้ามา เทคโนโลยีนี้สามารถเชื่อมโยงและประมวลผลฐานข้อมูลขนาดใหญ่ได้อย่างรวดเร็ว ทำให้ใครก็ตามที่มีข้อมูลที่ดีพอก็สามารถสร้างแพลตฟอร์มขึ้นมาใช้งานได้

“ดังนั้น AI จึงสามารถเข้ามาพลิกโฉมประเทศไทยได้ในทุกมิติ ขึ้นอยู่กับว่าเราจะนำมาใช้อย่างไร แต่จากประสบการณ์ที่ได้สัมผัสกับเรื่องนี้ ขอยืนยันว่าหากจะทำต้อง “คิดให้สุด และทำต้องทำให้สุด” ดร.สมคิดกล่าว เพราะมิฉะนั้นผลกระทบที่ตามมาจะรุนแรงมาก โดยเฉพาะปัญหาการว่างงานที่จะพุ่งสูงขึ้นอย่างแน่นอน ซึ่งขณะนี้ก็เริ่มเกิดขึ้นแล้ว มีการคาดการณ์ว่าภายใน 3 ปีข้างหน้า ตำแหน่งงานอย่างน้อย 30% จะหายไป โดยเฉพาะกลุ่มคนทำงานระดับล่างที่มีความเสี่ยงสูง

ดร.สมคิดกล่าวว่า สถานการณ์นี้เปรียบเสมือนประเทศไทยกำลังอยู่บนขบวนรถไฟที่ไม่มีทางเลือก หากไม่ก้าวขึ้นรถขบวนนี้ก็จะตกขบวนโลก แต่เมื่อก้าวขึ้นมาแล้วก็ต้องคิดให้สุดและทำให้จริงจัง เพราะหากทำครึ่ง ๆ กลาง ๆ ผลประโยชน์ทั้งหมดจะตกอยู่กับบริษัทขนาดใหญ่ที่มีทุนนำ AI มาใช้ ผลตอบแทนก็จะไหลกลับไปสู่บริษัทใหญ่และเจ้าของเทคโนโลยี AI ในขณะที่คนตัวเล็กตัวน้อยจะลำบากอย่างแสนสาหัส

“คำถามสำคัญคือเราจะรับมือและช่วยเหลือคนกลุ่มนี้อย่างไร เรื่องนี้ต้องคิดให้รอบด้าน หากคนส่วนใหญ่กำลังจะตกงานหรือกลายเป็นแรงงานนอกระบบ รูปแบบการเรียนการสอนในอนาคตจะยึดติดกับโมเดล MBA แบบเดิมไม่ได้อีกต่อไป เพราะหลักสูตร MBA ในอดีตถูกออกแบบมาเพื่อผลิตคนเข้าไปทำงานในองค์กรขนาดใหญ่ (Corporate Man) แต่ในโลกอนาคต ทุกคนต้องหาทางอยู่รอดและทำธุรกิจของตัวเองให้ได้ พวกเขาต้องมีความรู้ มีแพลตฟอร์ม และมีไอเดียในการใช้ AI ซึ่งในยุคหน้าไม่จำเป็นต้องมีบริษัทขนาดใหญ่ มีทีมงานเพียงไม่กี่คนก็สามารถค้าขายและทำธุรกิจได้ เพียงแต่เราต้องสอนและติดอาวุธให้พวกเขา” ดร.สมคิดกล่าว

ดร.สมคิดกล่าวว่า มองในแง่ดี การเปลี่ยนแปลงนี้ก็มีข้อได้เปรียบ เพราะหากไม่มีเทคโนโลยีนี้เข้ามา อำนาจการผูกขาดทางเศรษฐกิจก็จะกระจุกตัวอยู่กับบริษัทขนาดใหญ่เพียงไม่กี่แห่งในตลาดหลักทรัพย์ แต่หากสามารถสร้างผู้ประกอบการรายใหม่ ๆ (Entrepreneur) ขึ้นมาได้ทั่วประเทศ สิ่งนี้จะกลายเป็นพลังขับเคลื่อนที่แท้จริง ทำให้ GDP ของประเทศไม่ได้หยุดอยู่แค่นี้ แต่ทั้งหมดนี้ต้องอาศัยความทุ่มเทและความตั้งใจจริงอย่างที่สุดจึงจะสำเร็จได้

3.การค้าเสรีที่กลายเป็นเครื่องมือต่อรอง: การขึ้นกำแพงภาษีของมหาอำนาจสะท้อนว่ากติกาการค้าโลกเปลี่ยนไป ไทยจำเป็นต้องวางยุทธศาสตร์การบริหารประเทศใหม่เพื่อรักษาสมดุลระหว่างสหรัฐฯ และจีน

ดร.สมคิดกล่าวว่า เรื่องภูมิรัฐศาสตร์ (Geopolitics) นั้นมีทั้งโอกาสและความเสี่ยงปะปนกันอยู่ ไทยจึงต้องบริหารจัดการและรักษาสมดุลความสัมพันธ์ระหว่างสหรัฐอเมริกาและจีนให้ดี เมื่อวันนี้สหรัฐอเมริกามีท่าทีและเหตุผลเช่นนี้ ต้องมองให้ออกว่าจีนจะเดินเกมอย่างไร และไทยจะวางตัวเป็นทางเลือกหรือรักษาสมดุลกับจีนได้อย่างไร ท่ามกลางสถานการณ์ที่สหรัฐอเมริกาเข้ามาทางหนึ่ง ขณะที่จีนก็เข้ามาอีกทางหนึ่ง

“โลกได้เปลี่ยนแปลงไปแล้ว จุดนี้จึงเป็นสัญญาณให้เห็นว่ายุทธศาสตร์การบริหารประเทศแบบเดิมไม่อาจทำให้ประเทศแข็งแกร่งได้อีกต่อไป แต่จำเป็นต้องคิดยุทธศาสตร์ขึ้นมาใหม่ เพื่อสร้างความมั่งคั่ง มีความมั่นคง และความอยู่รอดของประเทศในอนาคตข้างหน้า” ดร.สมคิดกล่าว

    ชู “การเมืองที่มีธรรมาภิบาล” เป็นต้นน้ำแก้ปัญหา

    ดร.สมคิดกล่าวว่า สถานการณ์นี้มีทั้งปัญหาที่สั่นคลอน ซึ่งหากไม่เร่งแก้ไขก็จะเปรียบเสมือนแรงฉุดรั้งไม่ให้ประเทศก้าวไปข้างหน้าได้ ขณะเดียวกันก็มีทั้งโอกาสที่เปิดกว้างและความเสี่ยงที่เกิดขึ้น คำถามสำคัญที่สุดในตอนนี้คือ เราพร้อมหรือไม่ที่จะเผชิญกับสิ่งเหล่านั้นในอนาคตข้างหน้า รัฐบาลพร้อมหรือยังที่จะแก้ไขปัญหาเหล่านี้ และหากพร้อมแล้ว ใครจะเป็นผู้ลงมือทำ จะทำอย่างไร จะสื่อสารให้เป็นรูปธรรมและสร้างสรรค์สิ่งเหล่านี้ขึ้นมาได้อย่างไร

    อย่างไรก็ตาม สิ่งที่สำคัญที่สุดคือ การเมืองไทยพร้อมแล้วหรือยัง เรื่องเหล่านี้ไม่ใช่ปัญหาใหม่ แต่เป็นปัญหาเก่าที่สั่งสมมานาน และทุกครั้งที่ทำท่าว่าจะเดินหน้าไปได้ การเมืองไทยก็มักจะเปลี่ยนแปลงอยู่เสมอ พอการเมืองเปลี่ยน สิ่งที่ทำไว้ก็เปลี่ยนตามไปด้วย จึงต้องตั้งคำถามว่าการเมืองไทยเข้มแข็งพอหรือไม่ที่จะเอื้อให้รัฐบาลสามารถแก้ไขปัญหาและเปลี่ยนแปลงประเทศได้อย่างจริงจัง

    ดร.สมคิดย้ำว่า โครงสร้างพื้นฐานที่สำคัญที่สุดและเป็นต้นน้ำของการแก้ไขปัญหาทั้งหมดคือ “การเมือง” การเปลี่ยนตัวนายกรัฐมนตรีหรือคณะรัฐมนตรีเป็นเพียงส่วนยอด แต่หากระบบการเมืองขาดเ”สถียรภาพและขาด “ธรรมาภิบาล” ย่อมไม่สามารถผลักดันการปฏิรูปโครงสร้างขนาดใหญ่ได้

    “การเมืองแบบนั้นจะเกิดขึ้นได้อย่างไร ไม่ใช่เพียงการนั่งรอว่าเมื่อไหร่จะเปลี่ยนตัวนายกรัฐมนตรีหรือเปลี่ยนคณะรัฐมนตรี หากมัวแต่รอเช่นนั้น การเปลี่ยนนายกฯ หรือ ครม. ก็เป็นเพียง “cherry on top” ที่ดูสวยงามอยู่ด้านบน แต่หากโครงสร้างข้างล่างยังไม่เอื้ออำนวย ก็ไม่อาจแก้ไขปัญหาได้อย่างแท้จริง ปัญหาสำคัญที่ต้องแก้ไขจึงอยู่ที่การเมือง เพราะการเมืองเปรียบเสมือนโครงสร้างพื้นฐานที่สำคัญที่สุดของประเทศ และเป็นต้นน้ำของทุกสิ่งทุกอย่าง” ดร.สมคิดกล่าว

    ดร.สมคิดกล่าวว่า เศรษฐกิจจะดีได้ก็ต่อเมื่อการเมืองดี หากเลือกที่จะอยู่ในประเทศไทย เรื่องการเมืองเป็นสิ่งที่ต้องรับฟังลองเปรียบเทียบกับประเทศเพื่อนบ้านอย่างมาเลเซียที่สามารถก้าวขึ้นมาเป็นศูนย์กลางสำคัญได้ส่วนหนึ่งมาจากเสถียรภาพทางการเมืองในยุคผู้นำอย่างมหาเธร์ สิงคโปร์ก้าวมาถึงจุดนี้ได้เพราะลีกวนยูที่ทำให้การเมืองนิ่งและทุ่มเทอย่างจริงจัง ขณะที่เวียดนามเดินหน้ามาได้เพราะความเอาจริงเอาจังในการปฏิรูป ส่วนฟิลิปปินส์ก็มีบริบทที่คล้ายคลึงกับประเทศไทยมาอย่างต่อเนื่อง หากการเมืองไม่ดีตั้งแต่ต้น การแก้ไขจะทำได้ยากและต้องใช้เวลานานมาก

    ดร.สมคิดกล่าวว่า สิ่งสำคัญที่สุดคือเรื่อง “ธรรมาภิบาล” การเมืองที่มีธรรมาภิบาลจะทำให้คนรุ่นใหม่และคนดีเข้ามาทำงานเพื่อพัฒนาประเทศอย่างทุ่มเท แต่หากการเมืองขาดธรรมาภิบาลและเต็มไปด้วยอธรรมาภิบาล การพิจารณาว่าสิ่งใดมีธรรมาภิบาลนั้น ยึดหลักการสำคัญที่ศาสตราย์สังเวียน อินทรวิชัยพูดไว้ว่า “สิ่งที่ถูกต้องคือถูกต้อง แม้ไม่มีใครทำสิ่งนั้น สิ่งที่ผิดคือสิ่งที่ผิด แม้ทุกคนทำสิ่งนั้น” ไม่ว่าจะอยู่ในยุคสมัยใดก็ตาม เราจึงต้องช่วยกันปลุกคนไทยให้ตื่นตัว ไม่ยอมรับสภาพแบบ “อะไรก็ได้” และ “อย่าเคยชิน“

    ดร.สมคิดกล่าวว่า ความเคยชินเป็นสิ่งที่น่ากลัวอย่างมาก ไม่ว่าจะเป็นความเคยชินกับการที่เศรษฐกิจโตช้า รายได้ไม่เพียงพอ หรือความเคยชินกับปัญหาคอร์รัปชันในรูปแบบต่าง ๆ ความเคยชินเหล่านี้ทำให้สังคมวนอยู่ในวงจรเดิม ๆ และค่อย ๆ ถดถอยลง เมื่อเวลาผ่านไปเกือบ 20 ปี สิ่งที่น่ากังวลที่สุดคือการสูญเสียพลวัตในการพัฒนาและความสิ้นหวังที่จะต้องการพัฒนา และจะเคยชินกับการรอคอยความช่วยเหลือหรือมาตรการระยะสั้นอย่างโครงการคนละครึ่ง จนยอมรับสภาพที่ถดถอยลงเรื่อย ๆ

    ดร.สมคิดกล่าวว่า หากหวังให้นักการเมืองที่กำลังได้ประโยชน์จากระบบเดิมเปลี่ยนแปลงตัวเอง ย่อมเป็นไปได้ยาก ดังนั้น ผู้ที่จะเข้ามาตีกรอบและกำกับให้การเมืองอยู่ในร่องรอยของธรรมาภิบาลได้ก็คือ “ประชาชน” ในหลายประเทศที่การเมืองเข้มแข็ง ประชาชนไม่ยินยอมต่อสิ่งที่ไม่ถูกต้องและพร้อมแสดงออกอย่างชัดเจน ขณะที่นักการเมืองเองก็ต้องตระหนักถึงบทบาทของประชาชน และหาทางปลุกจิตสำนึกให้คนไทยเห็นความสำคัญและหน้าที่ของตนเองในระบอบการเลือกตั้ง

    “ธรรมาภิบาลคือสิ่งสำคัญยิ่งที่จะทวีความสำคัญมากขึ้นเรื่อย ๆ เพราะเป็นตัวสร้างความเชื่อมั่นและความเชื่อถือให้เกิดขึ้นในสังคมและประเทศชาติ” ดร.สมคิดกล่าว

    ในช่วงท้าย ดร.สมคิดได้ฝากข้อคิดถึงสถาบันการศึกษาและสังคม 2 ประการ คือ การสร้างบุคลากร ต้องมองว่าสังคมและผู้ที่กำลังลำบากต้องการสิ่งใด แล้วสร้างคนให้ตอบโจทย์นั้น โดยเฉพาะภาคธุรกิจ SME ที่กำลังเผชิญปัญหา ส่วนกลุ่มทุนขนาดใหญ่สามารถดูแลตัวเองได้อยู่แล้ว สิ่งสำคัญคือต้องผลิตบุคลากรให้พร้อมรับมือกับอนาคต ประการที่สองคือการกระตุ้นให้คนรุ่นใหม่อย่าละทิ้งการเมืองและสังคม เพราะอนาคตของประเทศเป็นของคนรุ่นใหม่ ไม่ใช่คนรุ่นผู้ใหญ่หรือผู้สูงวัยที่อาจปรับตัวได้ยากกว่า จึงต้องช่วยกันปลุกจิตสำนึกให้คนรุ่นใหม่เห็นความสำคัญและเข้ามามีส่วนร่วมรับผิดชอบต่อสังคมอย่างจริงจัง

    นอกจากนี้ ยังชี้ให้เห็นว่าผู้ปฏิบัติงานหรือรัฐมนตรีไม่สามารถขับเคลื่อนการปฏิรูปโครงสร้างขนาดใหญ่ได้เพียงลำพัง ไม่ว่าจะเป็นการปฏิรูปการคลังหรือด้านอื่น ๆ ล้วนเกี่ยวข้องกับผลประโยชน์และผลกระทบที่ตามมา หากขาดอำนาจทางการเมืองที่เข้มแข็งและมั่นคงจริง ย่อมผลักดันให้เกิดขึ้นได้ยาก แม้แนวคิดเรื่องการปฏิรูปและสร้างใหม่หรือ reinvent จะถูกพูดถึงมานานแล้ว แต่หากการเมืองยังไม่เข้มแข็งพอ การเปลี่ยนแปลงอย่างเป็นรูปธรรมก็เกิดขึ้นได้ยาก