ภาวะฉุกเฉินของสภาพอากาศ หลายประเทศอยู่ท่ามกลางความหวาดกลัวภัยจาก “ซูเปอร์เอลนีโญ”

รายงานโดย ปรีดี บุญซื่อ

ภัยแล้งจากเอลนิโญในมาลาวี ที่มาภาพ : Facebook

หนังสือพิมพ์ New York Times รายงานว่า ผู้ใหญ่บ้านหมู่บ้าน “นามาโซโก” ของมาลาวี ประเทศทางใต้ของแอฟริกา ได้เรียกประชุมชาวบ้านหลายร้อยคน เพราะเจ้าหน้าที่รัฐบาลจะเดินทางมาที่หมู่บ้านเพื่อประกาศเตือนว่า ภาวะภัยแล้งจะเกิดในเร็วๆ นี้ ขอให้ชาวนาเตรียมความพร้อมเพื่อรับมือ

เจ้าหน้าที่รัฐบาลบอกชาวบ้านว่า สาเหตุภัยแล้งที่จะเกิดขึ้นมาจากเอลนีโญที่ผิดปกติจากที่เคยเกิดขึ้น เอลนีโญเป็นปรากฏการณ์สภาพอากาศของโลกที่เกิดขึ้นในมหาสมุทรแปซิฟิก ซึ่งอยู่ห่างจากหมู่บ้านนามาโซโกไปกว่าครึ่งโลก หากชาวนาซื้อเมล็ดพันธุ์ลูกผสมที่ทนทานต่อภัยแล้ง อาจจะช่วยบรรเทาความอดอยากและปัญหาเรื่องรายได้ แต่เมล็ดพันธุ์พืชพิเศษราคาถุงหนึ่ง 43 ดอลลาร์ ขณะที่ชาวนาส่วนใหญ่มีได้วันหนึ่งไม่ถึง 3 ดอลลาร์

ยามปกติ รับมือเอลนีโญก็น่ากังวลอยู่แล้ว

ในยามปกติ การเตรียมรับมือกับเอลนีโญก็เป็นเรื่องน่ากังวลอยู่แล้ว ปรากฏการณ์เอลนีโญทำให้เกิดสภาพอากาศ ทั้งที่สามารถคาดหมายได้กับความเสียหายทางเศรษฐกิจที่จะเกิดขึ้น ตามปกติจะทำให้เกิดภัยแล้งในลาตินอเมริกากับแอฟริกาทางใต้ และส่งผลกระทบต่อคนกลุ่มหนึ่งมากที่สุด คือชาวนาฐานะยากจน ที่ทำการเกษตรโดยอาศัยดินฟ้าอากาศ

แต่ปีนี้ การเตรียมรับมือกับเอลนีโญลำบากมากขึ้น สงครามสหรัฐฯ กับอิหร่าน ทำให้ราคาปุ๋ยเคมีและพลังงานแพงขึ้นไปอีก การตัดความช่วยเหลือต่างประเทศของสหรัฐฯ และประเทศอื่นๆ ทำให้มีเงินทุนช่วยเหลือน้อยลงแก่ประเทศในแอฟริกา เดือนมิถุนายน 2026 สหประชาชาติเสนอ “แผนงานเอลนีโญ” เพื่อช่วยเหลือ 22 ประเทศ ที่เสี่ยงมากที่สุด แต่การระดมเงินทุนไม่ได้มากพอ ทำให้ไม่สามารถเริ่มต้นโครงการในมาลาวีและอีก 6 ประเทศ ขณะที่ฤดูการเพาะปลูกได้เริ่มต้นขึ้นแล้ว

ที่มาภาพ : Facebook

ชาติยากจนมีแผนงาน แต่ขาดเงินทุน

รายงาน New York Times กล่าวว่า รัฐบาลมาลาวีเองมีแผนงานเอลนีโญที่มีวัตถุประสงค์หลายอย่าง ทำให้เจ้าหน้าที่รัฐเดินทางตามหมู่บ้านต่างๆ เพื่อแจ้งข่าวเรื่องเอลนีโญ และบอกประชาชนให้หาทางซื้อเมล็ดพันธุ์ข้าวโพดที่ปลูกแล้วได้ผลเร็ว แต่มีงบประมาณพอแค่ 1 ใน 3 ของโครงการต่างๆ จึงไม่มีงบประมาณช่วยชาวนาให้ซื้อเมล็ดพันธุ์ที่ต้องการ แม้จะเป็นวัตถุประสงค์หนึ่งของแผนงาน

หมู่บ้านนามาโซโกเป็นหนึ่งในหลายร้อยหมู่บ้านในมาลาวี ที่การเพาะปลูกพึ่งพาน้ำฝน หลายสัปดาห์หลังจากการประชุมกับเจ้าหน้าที่ทางการ ผู้ใหญ่บ้านกล่าวกับ New York Times ว่า ประชาชนในหมู่บ้านมีทั้งหมด 2,860 คน ไม่มีใครมีเงินพอที่จะซื้อเมล็ดพันธุ์แบบผสม รวมทั้งไม่มีเงินที่จะซื้อปุ๋ยเคมี ถุงหนึ่งหนัก 15 กิโล ราคา 115 ดอลลาร์

ชาวบ้านเองไม่ได้ขาดความพยายามที่จะหารายได้ เช่น ชาวบ้านคนหนึ่งในหมู่บ้าน ถีบจักรยานข้ามพรมแดนไปยังประเทศโมซัมบิก ไปซื้อมันฝรั่ง ใช้เวลาเดินทางไปกลับ 16 ชม. นำกลับมาขายในตลาด ได้กำไร 8 ดอลลาร์

ชาวนาที่ไม่มีเมล็ดพันธุ์แบบผสม คงจะหันไปใช้เมล็ดพันธุ์แบบเดิม ที่เก็บไว้จากการเพาะปลูกเมื่อปีที่แล้ว แต่พันธุ์พืชแบบเดิมจะไม่ให้ผลผลิตเหมือนกับที่เคยคาดหมายได้ มาลาวีเคยเผชิญภัยแล้งจากเอลนีโญมาแล้ว 2 ครั้ง คือ ปี 2015-2016 และ 202-2024 ปรากฏว่าเป็นช่วงที่ผลผลิตตกต่ำ จนความอดอยากเพิ่มขึ้นอย่างมาก

ปีนี้ มีการคาดการณ์กันว่า เอลนีโญจะรุนแรงที่สุดเท่าที่เคยมีการบันทึกกันมา จะทำให้เกิดสภาพอากาศที่รุนแรงอย่างมาก ในด้านคลื่นความร้อน น้ำท่วม และความแห้งแล้ง สถาบันวิจัยนโยบายอาหารนานาชาติ (IPPRI) คาดการณ์ว่า ประชากรมาลาวี 20% หรือ 4.6 ล้านจะตกอยู่ในสภาพขาดแคลนอาหาร

มาลาวีขาดเงินที่จะรับมือกับเอลนิโญ ที่มาภาพ : The New York Times

การเตรียมรับมือกับเอลนีโญของเอเชีย

ส่วนหนังสือพิมพ์ The Guardian รายงานการรับมือของประเทศต่างๆ ในเอเชียต่อภัยแล้ง ไฟป่า พายุไต้ฝุ่น และน้ำท่วม ที่เกิดจากเอลนีโญว่า รัฐบาลในเอเชียเร่งดำเนินการเตรียมรับมือกับเอลนีโญที่จะรุนแรงเป็นประวัติการณ์ ประชาชนหลายร้อยล้านคนจะเผชิญกับวิกฤติหลายอย่างจากสภาพอากาศร้อนรุนแรง ฝนตกหนัก และการขาดแคลนอาหาร ที่จะกระทบต่อภูมิภาคนี้ ภาวะรุนแรงของเอลนีโญจะดำเนินไปจนสิ้นปี 2026 และเข้าสู่ปี 2027

สำหรับประเทศในเอเชีย ได้มีการเตรียมการรับมือเอลนีโญดังนี้

เอเชียใต้ เอลนีโญได้สร้างความเสียหายร้ายแรงต่อเอเชียใต้ กันยายนที่ผ่านมา พื้นที่บางส่วนของอินเดียมีปริมาณน้ำฝนลดลง 50% ส่งผลต่อการเพาะปลูกข้าว ฝ้าย ข้าวโพด และถั่ว ทำให้เกิดความกังวลว่า ปริมาณผลผลิตจะลดลง ซึ่งจะทำให้ราคาอาหารสูงขึ้น รัฐบาลอินเดียได้ออกมาตรการช่วยเหลือชาวนา เช่น มาตรการอนุรักษ์น้ำในพื้นที่มีความเสี่ยงกว่า 350 แห่ง ส่งเสริมชาวนาปลูกพืชใช้น้ำน้อยและเก็บเกี่ยวได้เร็ว เช่น ถั่วและข้าวฟ่าง

แต่ศรีลังกาได้รับผลกระทบมากที่สุด เนื่องจากภาวะรุนแรง อันเนื่องมาจากการขาดแคลนน้ำฝน และอุณหภูมิที่สูงขึ้น ทำให้ประเทศประสบภัยแล้งรุนแรงที่สุดในรอบทศวรรษ ประชากรกว่า 160,000 คนขาดแคลนน้ำดื่ม เพราะแหล่งสำรองน้ำขาดแคลนน้ำ

พื้นที่แถบแอฟริกาใต้ที่ได้รับผลกระทบจากเอลนิโญ 2026-2027

เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ เอลนีโญไปซ้ำเติมปัญหาของภูมิภาคนี้ จากวิกฤติหลายอย่างที่ยังดำเนินอยู่ สงครามอิหร่านทำให้เกิดการชะงักด้านพลังงาน ห่วงโซ่อุปทาน และราคาปุ๋ยที่สูงขึ้น ขณะเดียวกัน ไฟป่าตามฤดูกาลของอินโดนีเซียและมาเลเซียที่รุนแรง สร้างมลพิษทางอากาศแก่เมืองต่างๆ และเป็นผลเสียหายต่อพืชต่างๆ

ช่วงเอลนีโญในปี 2023-2024 รัฐบาลภูมิภาคนี้ประสบผลสำเร็จ ในการลดผลกระทบต่อภาคการเกษตร โดยการปรับเวลาการเพาะปลูกและการจัดการเรื่องน้ำ แต่ผู้เชี่ยวชาญเตือนว่า ยุทธศาสตร์นี้อาจไม่พอที่จะรับมือกับวิกฤติเอลนีโญครั้งนี้ มีการคาดการณ์ว่า ผลผลิตข้าวของภูมิภาคจะลดลง 8-10%

นักวิชาการของสถาบัน ISEAS ในสิงคโปร์กล่าวว่า ฟิลิปปินส์ มาเลเซีย และอินโดนีเซีย มีความเสี่ยงเรื่องการเพิ่งสูงขึ้นของราคาอาหาร ส่วนสิงคโปร์ไม่ได้รับผลกระทบ เพราะรายได้ส่วนใหญ่ของคนสิงคโปร์ไม่ได้หมดไปกับค่าอาหาร คือน้อยกว่า 10% แต่คนอินโดนีเซีย 50% ของรายได้หมดไปกับค่าอาหาร เพราะฉะนั้น การเพิ่มขึ้นของราคาอาหาร จะส่งผลกระทบไม่เท่ากับต่อประเทศต่างๆ ในภูมิภาคนี้

เอเชียตะวันออก BBC รายงานว่า สำหรับประชาชนในแถบเอเชียตะวันออก คือ ฟิลิปปินส์ ไต้หวัน จีน และญี่ปุ่น สภาพอากาศแปรปรวนถือเป็นสิ่งปกติธรรมดาในชีวิตอย่างหนึ่ง แต่ไม่กี่เดือนที่ผ่านมา กลายเป็นสิ่งผิดปกติ เอลนีโญทำให้เกิดคลื่นพายุที่รุนแรงและคาดการณ์ไม่ได้ สนามบินสำคัญของเอเชียตะวันออก ต้องปิดลง พืชผลและโครงสร้างพื้นฐานต่างๆ ถูกทำลาย ญี่ปุ่นเองต้องมีการเตรียมรับมือกับ “ซูเปอร์ไต้ฝุ่น”

เดือนตุลาคม ไต้หวันทั้งประเทศต้องเผชิญไต้ฝุ่นขนาดใหญ่ “จำปี” ความเร็วลม 295 กม. ต่อชั่วโมง ที่ความแรงเท่ากับพายุเฮอร์ริเคนระดับ 5 แต่ในที่สุด พายุไม่ได้ผ่านเข้าไต้หวัน แต่ก็ส่งผลกระทบต่อเที่ยวบินหลายร้อยเที่ยวในฮ่องกง ไต้หวัน และญี่ปุ่น  

เอลนิโญ่ทำให้สภาพอากาศเปลี่ยนแปลงทั่วเอเชีย ที่มาภาพ : The Guardian

เอลนีโญเป็นปรากฏการณ์สภาพอากาศที่เกิดขึ้นตามธรรมชาติ น้ำทะเลที่อุ่นขึ้นในมหาสมุทรแปซิฟิกตะวันออก ทำให้ทิศทางลมเกิดการเปลี่ยนแปลง กลายเป็นสาเหตุของการเกิดสภาพอากาศที่รุนแรงไปทั่วโลก

โครงการ UN Development Program ในเอเชียแปซิฟิกกล่าวถึงผลกระทบของเอลนีโญต่อชุมชนต่างๆ ว่า สิ่งที่จะเกิดขึ้นในระยะยาวยังไม่ชัดเจน ช่องทางของรัฐบาลที่จะรับมือกำลังลดน้อยลง ชุมชนต่างๆ จะประสบกับปัญหาเอลนีโญรุนแรงขนาดไหน จะตัดสินกันในอนาคตหลายปีข้างหน้า เช่น จะสร้างถนนและแหล่งพักพิงที่ไหน จะจัดการน้ำอย่างไร ใครจะได้รับสวัสดิการคุ้มครองทางสังคม และงบประมาณรัฐมีพอที่จะรองรับเหตุรุนแรงหรือไม่

อ่านเพิ่มเติม:

เอกสารประกอบ

Living in fear of El Nino, 16 November 202, nytimes.com

Forcing a reckoning: How Asia is preparing for a supersized El Nino, 18 SEP 2026, theguardian.com

Typhoons batter East Asia as El Nino makes Pacific burn with fever, 4 November 2026, bbc.com