ดร.สุวิทย์ เมษินทรีย์ 
……Thailand Imagineering : From Vision to Transformative Change
โลกกำลังเปลี่ยนแปลงเร็วกว่าที่ระบบของหลายประเทศจะปรับตัวได้ เทคโนโลยีกำลังเปลี่ยนวิถีชีวิตและโครงสร้างเศรษฐกิจ ภูมิรัฐศาสตร์กำลังเปลี่ยนดุลอำนาจ กติกาโลกกำลังถูกท้าทาย ขณะที่ความไม่แน่นอนกลายเป็นสภาวะปกติใหม่
ในโลกเช่นนี้ ประเทศที่เพียงปรับตัวตามความเปลี่ยนแปลงอาจไม่เพียงพออีกต่อไป เพราะการปรับตัวอย่างเดียวอาจทำให้เราต้องวิ่งตามโลกอยู่ตลอดเวลา โดยไม่มีโอกาสกำหนดทิศทางของตนเอง
โจทย์ใหญ่ของประเทศไทยจึงไม่ใช่เพียงว่า เราจะรับมือกับโลกที่เปลี่ยนไปอย่างไร แต่คือเราจะสร้างความสามารถในการกำหนดอนาคตของตนเองได้อย่างไร
ประเทศไทยไม่ได้ขาดวิสัยทัศน์ ไม่ได้ขาดยุทธศาสตร์ และไม่ได้ขาดข้อเสนอการปฏิรูป เรามียุทธศาสตร์ชาติ 20 ปี มีแผนปฏิรูป และมีองค์ความรู้จากผู้เชี่ยวชาญในหลายสาขา
แต่คำถามสำคัญคือ เหตุใดความคิดและแผนงานจำนวนมากจึงยังไม่สามารถเปลี่ยนเป็นผลลัพธ์ที่ทำให้ประเทศก้าวไปข้างหน้าได้อย่างที่ควรจะเป็น?
บางทีสิ่งที่เราขาดอาจไม่ใช่แผนใหม่อีกหนึ่งแผน แต่คือความสามารถในการออกแบบระบบใหม่ และสร้างกลไกที่ทำให้การเปลี่ยนแปลงเกิดขึ้นจริง
ผมเรียกแนวทางนี้ว่า Thailand Imagineering หรือการจินตวิศวกรรมประเทศไทย
เป็นการผสานพลังของจินตนาการเชิงวิสัยทัศน์เข้ากับความสามารถในการออกแบบและปรับเปลี่ยนระบบ เพื่อสร้างประเทศไทยที่เราต้องการ ไม่ใช่เพียงประคับประคองประเทศไทยแบบเดิมให้อยู่รอดต่อไป
Thailand Imagineering ต้องอาศัยพลังจากสองคู่ยุทธศาสตร์ที่เชื่อมโยงกัน ได้แก่ Tradition × Reform และ Visionary Architect × Strategic Artisan
1. Tradition × Reform: เข้าใจอดีต โดยไม่ติดกับดักอดีต
การสร้างอนาคตไม่ได้หมายความว่าเราต้องปฏิเสธอดีต และการรักษาสิ่งที่มีคุณค่าก็ไม่ได้หมายความว่าเราต้องยึดติดกับทุกสิ่งที่สืบทอดมา
Edmund Burke นักคิดทางการเมืองชาวอังกฤษ เคยกล่าวไว้ว่า
“A state without the means of some change is without the means of its conservation.”
“รัฐที่ปราศจากกลไกในการเปลี่ยนแปลง ย่อมปราศจากความสามารถในการธำรงรักษาตนเอง”
นี่คือหัวใจของความสัมพันธ์ระหว่าง Tradition กับ Reform
จารีตทำให้สังคมมีราก มีความต่อเนื่อง และมีอัตลักษณ์ ขณะที่การปฏิรูปทำให้สังคมสามารถปรับตัว เรียนรู้ และก้าวข้ามข้อจำกัดของตนเอง
เราจึงต้องมีวิจารณญาณในการแยกแยะว่า อะไรคือคุณค่าที่ควรรักษา อะไรคือสิ่งที่ต้องปรับปรุง และอะไรคือสิ่งที่หมดความจำเป็นไปแล้ว
สำหรับประเทศไทย นี่หมายถึงการรักษาคุณค่าที่ทำให้สังคมยืนหยัดมาได้ พร้อมกับกล้าปฏิรูประบบอำนาจ กฎระเบียบ โครงสร้างเศรษฐกิจ และสถาบันที่ไม่สามารถตอบสนองต่อโลกใหม่ได้อีกต่อไป
การปฏิรูปที่ดีไม่ใช่การทำลายอดีต แต่คือการทำให้สิ่งที่มีคุณค่าจากอดีตสามารถดำรงอยู่และสร้างคุณค่าในอนาคตได้
ประเทศที่ไม่สามารถปฏิรูปตนเองได้ ย่อมไม่สามารถกำหนดอนาคตของตนเองได้เช่นกัน
2. Visionary Architect × Strategic Artisan: ออกแบบอนาคต และสร้างอนาคตให้เป็นจริง
หาก Tradition × Reform เป็นเรื่องของการจัดความสัมพันธ์ระหว่างอดีตกับอนาคต Visionary Architect × Strategic Artisan ก็คือพลังสองด้านที่ทำให้เราสามารถสร้างอนาคตขึ้นมาได้
Mark Leonard ผู้อำนวยการ European Council on Foreign Relations ใช้แนวคิด Architects และ Artisans ในการอธิบายแนวทางที่แตกต่างกันในการรับมือกับระเบียบโลกและภูมิรัฐศาสตร์ที่กำลังเปลี่ยนแปลง
แนวคิดนี้เป็นจุดตั้งต้นที่น่าสนใจ และสามารถนำมาต่อยอดสู่การออกแบบอนาคตประเทศไทยได้
Visionary Architect คือความสามารถในการมองเห็นภาพใหญ่และออกแบบอนาคต
ไม่ใช่เพียงการกำหนดวิสัยทัศน์หรือเขียนแผนยุทธศาสตร์ แต่ต้องสามารถออกแบบโครงสร้าง ระบบ สถาบัน และกติกาใหม่ที่ทำให้ประเทศเดินไปในทิศทางที่ต้องการได้
Visionary Architect ต้องตอบให้ได้ว่า ประเทศไทยต้องการเป็นประเทศแบบไหน เราต้องการสร้างคุณค่าอะไรให้กับโลก และเราต้องปรับเปลี่ยนสถาปัตยกรรมของประเทศอย่างไรเพื่อไปให้ถึงจุดนั้น
ส่วน Strategic Artisan คือความสามารถในการสร้างอนาคตให้เกิดขึ้นจริง
ไม่ใช่เพียงผู้ปฏิบัติตามแผน แต่เป็นผู้ที่อ่านสถานการณ์เป็น เข้าใจบริบท กล้าทดลอง ปรับตัว พลิกแพลง และสร้างสรรค์ทางเลือกใหม่ภายใต้ความไม่แน่นอน
Strategic Artisan เข้าใจว่าโลกจริงไม่ได้เป็นไปตามแบบจำลองเสมอไป จึงต้องสามารถนำวิสัยทัศน์ไปปรับใช้กับสถานการณ์จริง เรียนรู้จากความผิดพลาด และสร้างผลลัพธ์ที่ดีกว่าเดิม
ประเทศไทยต้องมีทั้งสองความสามารถนี้
หากมีแต่ Visionary Architect เราอาจมีวิสัยทัศน์และแผนงานที่งดงาม แต่ไม่สามารถเปลี่ยนแปลงประเทศได้จริง
หากมีแต่ Strategic Artisan เราอาจเก่งในการแก้ปัญหาเฉพาะหน้า แต่ขาดทิศทางร่วมและไม่สามารถสร้างการเปลี่ยนแปลงเชิงโครงสร้างได้
เราจึงต้องผสานความสามารถในการคิดใหญ่กับความสามารถในการลงมือทำอย่างมียุทธศาสตร์
Visionary Architect ทำให้เรามองเห็นประเทศไทยที่เราต้องการ ส่วน Strategic Artisan ทำให้เราสร้างประเทศไทยนั้นให้เกิดขึ้นจริง
ทั้งสองไม่ใช่บทบาทของคนสองกลุ่มที่แยกขาดจากกัน แต่เป็นความสามารถที่ผู้นำ องค์กร และระบบของประเทศต้องพัฒนาขึ้นพร้อมกัน
3. From Vision to Mechanism: เปลี่ยนวิสัยทัศน์ให้เป็นกลไกเปลี่ยนประเทศ
การมีวิสัยทัศน์และคนที่มีความสามารถยังไม่เพียงพอ หากระบบไม่เปิดโอกาสให้ความคิดใหม่กลายเป็นการเปลี่ยนแปลงจริง
ประเทศไทยมียุทธศาสตร์ชาติ 20 ปี มีแผนปฏิรูป และมีข้อเสนอเชิงนโยบายจากผู้เชี่ยวชาญจำนวนมาก แต่ความท้าทายสำคัญคือการทำให้แผนเหล่านั้นกลายเป็นกลไกที่ขับเคลื่อนการเปลี่ยนแปลงได้อย่างต่อเนื่อง
เราต้องเปลี่ยนจาก Vision without Mechanism ไปสู่ Vision with Execution Capability
นั่นหมายถึงการสร้างระบบที่มีคุณลักษณะสำคัญ 4 ประการ
หนึ่ง เปิดพื้นที่ให้ทดลอง
ไม่จำเป็นต้องรอให้ทุกอย่างสมบูรณ์แบบก่อนจึงเริ่มเปลี่ยนแปลง แต่ควรสร้างพื้นที่ทดลองนโยบาย หรือ Innovation Sandbox ในเรื่องสำคัญ เช่น การศึกษา การให้บริการภาครัฐ การใช้ข้อมูล และการกระจายอำนาจ
สอง เรียนรู้และปรับปรุงอย่างเป็นระบบ
การทดลองต้องมีเป้าหมายชัดเจน มีข้อมูลวัดผล และมีการประเมินว่าอะไรได้ผล อะไรไม่ได้ผล อะไรควรขยายผล และอะไรควรยุติ
สาม กระจายอำนาจพร้อมความรับผิดชอบ
เปิดโอกาสให้หน่วยงานท้องถิ่น โรงเรียน ชุมชน และผู้ประกอบการมีอิสระในการออกแบบวิธีแก้ปัญหาที่เหมาะกับบริบทของตนเอง พร้อมระบบตรวจสอบและประเมินผลที่โปร่งใส
สี่ เปลี่ยนแรงจูงใจของระบบ
ระบบที่ลงโทษทุกความผิดพลาดย่อมทำให้คนไม่กล้าคิดและไม่กล้าทดลอง เราต้องแยกความผิดพลาดจากการเรียนรู้ออกจากความประมาทและการทุจริต พร้อมให้คุณค่ากับผู้ที่สร้างผลลัพธ์และนวัตกรรมให้เกิดขึ้นจริง
นี่คือการเปลี่ยนจากระบบที่ถามว่า “ทำตามขั้นตอนครบถ้วนหรือไม่” ไปสู่ระบบที่ถามว่า “ประชาชนได้รับคุณค่าอะไร และประเทศเปลี่ยนแปลงไปในทางที่ดีขึ้นเพียงใด”
4. Thailand Imagineering ต้องเปลี่ยนอะไรให้เป็นรูปธรรม?
การออกแบบประเทศไทยใหม่ต้องไม่หยุดอยู่ที่หลักคิด แต่ต้องสะท้อนออกมาในระบบที่กำหนดอนาคตของผู้คน
การศึกษา: จากระบบที่เน้นการถ่ายทอดความรู้และควบคุมมาตรฐาน ไปสู่ระบบที่พัฒนาศักยภาพมนุษย์ เปิดอิสระให้โรงเรียนและครูออกแบบการเรียนรู้ และทำให้เด็กทุกคนมีโอกาสค้นพบและใช้ศักยภาพของตนเอง
ระบบราชการ: จากการควบคุมกระบวนการและยึดติดกับกฎระเบียบ ไปสู่การสร้างผลลัพธ์ ลดขั้นตอนที่ไม่จำเป็น กระจายอำนาจ และวัดความสำเร็จจากคุณค่าที่ประชาชนได้รับ
เศรษฐกิจ: จากการพึ่งพาความได้เปรียบเดิม ไปสู่เศรษฐกิจที่ขับเคลื่อนด้วยนวัตกรรม เทคโนโลยี ความคิดสร้างสรรค์ และความสามารถในการสร้างมูลค่าใหม่ พร้อมเปิดโอกาสให้ธุรกิจรายเล็กและผู้ประกอบการรุ่นใหม่เติบโต
ข้อมูลและเทคโนโลยี: จากการใช้เทคโนโลยีเพียงเพื่อเพิ่มประสิทธิภาพของระบบเดิม ไปสู่การออกแบบระบบตัดสินใจและบริการสาธารณะใหม่ที่แม่นยำ โปร่งใส และตอบโจทย์ประชาชน
การมีส่วนร่วม: จากการรับฟังความคิดเห็นตามพิธีกรรม ไปสู่การให้ประชาชน ชุมชน ภาคธุรกิจ นักวิชาการ และคนรุ่นใหม่เข้ามามีส่วนร่วมในการออกแบบและสร้างอนาคตของประเทศจริง ๆ
สิ่งเหล่านี้ไม่ใช่โครงการแยกส่วน แต่ต้องเชื่อมโยงกันเป็นการปรับเปลี่ยนระบบทั้งระบบ
การปฏิรูปการศึกษาโดยไม่ปรับระบบราชการ การสร้างนวัตกรรมโดยไม่ปรับกฎระเบียบ หรือการกระจายอำนาจโดยไม่เปลี่ยนระบบความรับผิดชอบ ย่อมไม่สามารถสร้างผลลัพธ์ที่ยั่งยืนได้
เราต้องเปลี่ยนจากการแก้ปัญหาเป็นเรื่อง ๆ ไปสู่การออกแบบระบบที่ทำให้ปัญหาเดิมเกิดขึ้นได้ยากขึ้น และทำให้สิ่งที่ดีเกิดขึ้นได้ง่ายขึ้น
5. จากการบริหารประเทศ สู่การกำหนดอนาคตประเทศ
การเปลี่ยนแปลงที่ประเทศไทยต้องการจึงไม่ใช่เพียงการมีรัฐบาลที่บริหารงานเก่งขึ้น แต่คือการมีระบบที่ทำให้ประเทศสามารถคิด เรียนรู้ ปรับตัว และพัฒนาตนเองได้อย่างต่อเนื่อง
นี่คือความหมายของ Thailand Imagineering
Tradition × Reform ทำให้เรารู้จักใช้บทเรียนจากอดีตโดยไม่ตกเป็นนักโทษของอดีต
Visionary Architect × Strategic Artisan ทำให้เราสามารถมองเห็นอนาคต ออกแบบทิศทาง และสร้างสิ่งใหม่ให้เกิดขึ้นจริง
From Vision to Mechanism ทำให้การเปลี่ยนแปลงไม่ขึ้นอยู่กับความสามารถหรือเจตจำนงของผู้นำคนใดคนหนึ่ง แต่ฝังอยู่ในระบบและกลายเป็นความสามารถถาวรของประเทศ
ประเทศไทยที่เราอยากส่งต่อไม่จำเป็นต้องเป็นประเทศที่สมบูรณ์แบบ แต่ต้องเป็นประเทศที่กล้าเผชิญความจริง กล้าทบทวนตนเอง เปิดรับความคิดใหม่ และมีความสามารถในการแก้ไขข้อผิดพลาดของตนเอง
เป็นประเทศที่ไม่เพียงปรับตัวตามโลก แต่สามารถสร้างคุณค่าและมีบทบาทในการกำหนดอนาคตของโลกได้ด้วย
ท้ายที่สุด จารีตทำให้เรารู้ว่าเรามาจากไหน การปฏิรูปทำให้เราก้าวข้ามข้อจำกัดเดิม Visionary Architect ทำให้เรามองเห็นว่าเราจะไปที่ใด และ Strategic Artisan ทำให้เราสร้างสิ่งที่ยังไม่เคยมีให้เกิดขึ้นจริง
การสร้างประเทศไทยใหม่จึงไม่ใช่การเลือกระหว่างอดีตกับอนาคต ไม่ใช่การเลือกระหว่างการคิดกับการลงมือทำ แต่คือการผสานคุณค่าจากอดีตเข้ากับจินตนาการถึงอนาคต และเปลี่ยนจินตนาการนั้นให้กลายเป็นความจริง
เพราะอนาคตไม่ได้เกิดขึ้นจากสิ่งที่เราพูดว่าอยากเห็น แต่เกิดขึ้นจากสิ่งที่เรากล้าลงมือออกแบบและเปลี่ยนแปลงตั้งแต่วันนี้
คำถามสำคัญจึงไม่ใช่เพียงว่า ประเทศไทยจะเปลี่ยนแปลงหรือไม่ แต่คือเราจะเป็นผู้กำหนดการเปลี่ยนแปลงนั้นเอง หรือจะปล่อยให้โลกเป็นผู้กำหนดอนาคตแทนเรา
ประเทศไทยจะเป็นผู้กำหนดอนาคต หรือปล่อยให้อนาคตกำหนดประเทศไทย?
หมายเหตุ : ตีพิมพ์ครั้งแรก เฟซบุ๊กดร. สุวิทย์ เมษินทรีย์ Dr. Suvit Maesincee https://www.facebook.com/drsuvitpage 
