รายงานโดย ปรีดี บุญซื่อ
การประชุมประจำปี IMF-World Bank 2026 ที่กรุงเทพฯ ระหว่างวันที่ 12-18 ตุลาคม โดยมีเนื้อหาสำคัญคือ “ผลกระทบของ AI ต่อการจ้างงานและการเติบโต” แนวคิดสำคัญที่สะท้อนถึงเนื้อหาการประชุมคือเรื่อง AI ที่จะเป็นประโยชน์มากที่สุดแก่ประเทศกำลังพัฒนาหรือประเทศเกิดใหม่ ไม่ใช่ AI ที่มีโมเดลใหญ่ที่สุด แต่เป็น Small AI หรือ AI จิ้ว ที่ช่วยพยาบาลประเมินอาการคนป่วย ผ่านโทรศัพท์มือถือ หรือช่วยเกษตรกรระบุโรคพืชผ่านภาพถ่ายใบไม้
อาเจย์ บังกา ประธานกลุ่มธนาคารโลก กล่าวในการอธิบายเปิดการประชุมประจำปีในหัวข้อ “AI จิ้ว จ้างงานที่มากขึ้นและดีขึ้น” ว่า คำบรรยายเรื่อง AI มีสองแบบที่เป็นภาพตัดกัน อย่างแรกเป็น AI ในโมเดลภาษาที่ใหญ่โต มีความเป็นได้ที่จะมาแทนที่การทำงานของพนักงาน อีกแบบคือ AI ที่ทำให้การทำงานแต่ละวัน ของครู บุคลากรสาธารณสุข หรือเกษตรกรรายย่อย มีผลิตภาพมากขึ้น
ธนาคารโลกเรียกแนวทางที่ 2 ของนี้ว่า Small Ai เป้าหมายคือการสร้างเครื่องมือง่ายๆ ที่มีความสำคัญต่อท้องถิ่น และสามารถเข้าถึงได้ แม้กับโทรศัพท์มือถือที่เชื่อมโยงกับเครือข่าย 3G ตัวอย่างเช่น สถานีอนามัยในชนบทของอินโดนีเซีย พยาบาลใช้รูปถ่ายแผลผิวหนังคนไข้ แล้วอาศัยเครื่องมือ AI ที่พัฒนาจากในประเทศ มาช่วยประเมินอาการ หากต้องรักษาเฉพาะทาง ก็ส่งต่อคนไข้ไปโรงพยาบาล AI จึงช่วยให้พยาบาลเชื่อมกับบริการด้านองค์ความรู้ทางการแพทย์
เร่งเวลาพัฒนาจากศตวรรษเหลือทศวรรษ
ธนาคารโลกกล่าวว่า ประเทศกำลังพัฒนาจำนวนมาก ขาดแคลนประชากรที่มีทักษะในการแก้ปัญหาที่มีความซับซ้อน มีแพทย์ไม่พอที่จะวินิจฉัยโรค ขาดผู้ประกอบการที่จะเริ่มต้นธุรกิจขนาดเล็ก ขาดผู้เชี่ยวชาญการเกษตรที่จะช่วยเหลือเกษตรกร และขาดเจ้าหน้าที่รัฐที่มีคุณภาพ ที่จะทำให้การบริการรัฐมีคุณภาพ การสร้างความชำนาญการของบุคลากร ผ่านการศึกษาและการฝึกอบรม ต้องใช้เวลานานคนหลายรุ่น แต่ AI ที่พัฒนาในภาษาและบริบทท้องถิ่น จะทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลงที่รวดเร็ว ทำให้คนหลายล้านคนเข้าถึงองค์ความรู้ของผู้เชี่ยวชาญ
พาสชาล โดโนโฮ (Paschal Donohoe) หัวหน้าเจ้าหน้าที่ด้านความรู้ของธนาคารโลก เรียกร้องให้ประเทศกำลังพัฒนาเริ่มต้นการสร้าง “โมเดล AI จิ้ว” ที่สามารถทำงานกับโทรศัพท์มือถือ AI ที่ทำงานในสภาพที่มีการเชื่อมโยงออนไลน์ต่ำ เพื่อให้ประเทศกำลังพัฒนาได้ประโยชน์เต็มจากปัญญาประดิษฐ์
บริษัทยักษ์ใหญ่ไฮเทคจะเน้น AI ที่เกี่ยวกับสินค้าผู้บริโภคที่ทันสมัย แต่ AI สามารถเร่งการพัฒนาเศรษฐกิจของประเทศเศรษฐกิจเกิดใหม่ หากมีการปรับให้ตรงกับความต้องการของท้องถิ่น Small AI ใช้ฐานข้อมูลที่เล็กกว่า เพื่อเป้าหมายเฉพาะที่แคบ ทำให้การพัฒนาเศรษฐกิจที่เดิมเคยใช้เวลานานเป็นศตวรรษจึงจะเกิดขึ้น แต่ปัจจุบัน มีศักยภาพที่จะเกิดขึ้นภายในเวลาทศวรรษ
พาสชาล โดโนโฮ ที่เคยดำรงตำแหน่งรัฐมนตรีคลังของไอร์แลนด์ กล่าวว่า Small AI สามารถแพร่หลายได้ในบริบทท้องถิ่น การอาศัยการเชื่อมต่อที่ไม่สูง และใช้ภาษาท้องถิ่นในชุมชน ทำให้ Small AI สามารถมีอยู่ในโทรศัพท์มือถือ อย่างเช่นโครงการ AgriConnect ของธนาคารโลกในอินเดีย เกษตรกรที่เข้าร่วมต้องการการวิเคราะห์ดินเพื่อการเพาะปลูก แต่ผู้เชี่ยวชาญการเกษตร มีจำนวนไม่พอ ที่จะทำงานให้กับแปลงเพาะปลูกของเกษตรกรรายย่อยในอินเดีย
จุดนี้คือการมีบทบาทของ Small AI ซึ่งเป็น AI ที่อยู่ในโทรศัพท์มือถือ สามารถให้ข้อมูลที่คนใช้ต้องการ ธนาคารโลกแนะนำว่า การสร้างโครงการที่ใช้โมเดล Small AI สามารถเกิดขึ้น จากความร่วมมือระหว่างธนาคารโลก รัฐบาล และภาคเอกชน
AI แบบจิ้ว แต่ผลกระทบมหาศาล
เมื่อเดือนสิงหาคม 2026 ธนาคารโลกได้เผยแพร่รายงาน World Development Report 2026 ซึ่งปีนี้เป็นเรื่องศักยภาพของ AI ชื่อ The Promise of Artificial Intelligence โดยรายงานกล่าวว่า ในไม่กี่ปีที่ผ่านมาโมเดล AI แบบก้าวหน้าที่สุด ได้พัฒนาความสามารถไปอย่างมาก โมเดล AI เพียงแบบเดียวสามารทำงานด้านความรู้ความเข้าใจ ได้แทบทั้งหมดในทุกๆด้าน แต่ AI แบบนี้ต้องการ “พารามิเตอร์” หรือเซลล์สมองนับพันๆล้านตัว
การมีเซลล์สมองจำนวนมหาศาลทำให้โมเดล AI ขนาดใหญ่ ต้องตั้งอยู่ใน Data Center ที่มีความสามาถในการประมวลผล และต้องใช้ไฟฟ้ามหาศาล โมเดล AI ทันสมัยดังกล่าวต้องใช้เงินหลายร้อยล้านดอลลาร์ ในการฝึกอบรม AI กับชุดข้อมูลจำนวนมาก ทำให้ประเทศกำลังพัฒนาไม่สามารถเข้าถึงโมเดล AI ที่ทันสมัย แต่การแก้ปัญหาการพัฒนาไม่จำเป็นต้องอาศัยการประมวลผลข้อมูล แบบเดียวกับโมเดล AI ขนาดใหญ่ทันสมัย
จากจุดดังกล่าว Small AI จึงเข้ามาอุดช่องโหว่ Small AI ถูกสร้างให้มาทำงานในพื้นที่ ที่ไฟฟ้าและการเชื่อมโยงออนไลน์ขาดแคลน Small AI ถูกสร้างขึ้นมาเพื่อภารกิจในเป้าหมายที่จำกัด เช่น การตรวจโรคพืช หรือการตรวจอาการไอของคนไข้ เป็นต้น ทำให้ Small AI สามารถทำงานบนโทรศัพท์มือถือ หรือกับเครื่องคอมพิวเตอร์
Small AI ในภาคปฏิบัติ
รายงานของธนาคารโลกกล่าวว่า โมเดล AI ไม่ใช่ตัวรถยนต์ แต่เป็นเครื่องยนต์ ตัวมันเองไม่ได้มีประโยชน์ต่อคนที่ใช้งาน สิ่งที่พยาบาลหรือเกษตรกรใช้งานอยู่คือตัวซอฟต์แวร์ ตัวซอฟต์แวร์สามารถสร้างขึ้นมาทั้งจาก AI ขนาดใหญ่ หรือ Small AI
Small AI ของโครงการต่อต้านความยากจน Nuru International และโครงการต่อต้านวัณโรคของอินเดีย Cough Against TB เป็น AI แบบวินิจฉัย (predictive AI) สร้างขึ้นมาเพื่อภารกิจเฉพาะอย่าง Small AI ของ Nuru ที่ทำงานบนโทรศัพท์มือถือและแบบออฟไลน์ ได้พิสูจน์ว่า มีความแม่นยำมากกว่าเจ้าหน้าที่การเกษตร ในเรื่องการอ่านใบไม้ที่ติดเชื้อ ส่วน Small AI ของโครงการ Cough Against TB ระบุได้แม่นยำว่า 9 ใน 10 คนมีเชื้อวัณโรค ที่ต้องการการตรวจเพิ่มเติมเพื่อยืนยัน
Small AI ช่วยส่งเสริมการพัฒนายั่งยืน
เนื่องจากออกแบบมาให้สอดคล้องกับบริบทของท้องถิ่น ทำให้ Small AI มีส่วนสนับสนุนการพัฒนาที่ยั่งยืนในด้านสุขภาพ คุณภาพการศึกษา และการเติบโตที่ครอบคลุมทุกภาคส่วน ตัวอย่างด้านการศึกษา ในประเทศกานา ครูสอนคณิตศาสตร์ AI ที่นักเรียนเสียเงินปีหนึ่งแค่ 5 ดอลลาร์ ทำให้นักเรียนสามารถเรียนรู้ เท่ากับการศึกษาทั้งปีในระบบโรงเรียน
การปฏิรูปโครงสร้างคือสิ่งจำเป็นต่อการพัฒนาระยะยาว แต่ Small AI ไม่ได้มาแทนสิ่งนี้ บทบาทของ Small AI จะส่งเสริมการเรียนรู้แบบใหม่ ลดความเสี่ยงจากการทำการเกษตร และขยายการเข้าถึงการบริการพื้นฐาน ทำให้ Small AI มีส่วนสนับสนุนเส้นทางการพัฒนา ที่ครอบคลุมถ้วนหน้า และเมื่อเผชิญวิกฤติ ก็ฟื้นตัวได้รวดเร็ว
Small AI จึงเป็นเครื่องมือทางการปฏิบัติของการไปสู่อนาคต ที่ความก้าวหน้าทางเทคโนโลยี จะช่วยส่งเสริมการแบ่งปันการดำรงชีวิตที่ดี และความรุ่งเรืองที่กระจายอย่างกว้างขวาง
เอกสารประกอบ
World Bank says “small AI” could transform developing countries, 18 OCT 2026, theguardian.com
The Promise of Artificial Intelligence, World Bank Group 2026.
