ความเคลื่อนไหวในวงการ “ธนาคารสีเขียว” – ธนาคารพาณิชย์ที่เริ่มมีบทบาทสำคัญในการสนับสนุนโครงการที่เอาใจใส่เรื่องสังคมและสิ่งแวดล้อม

รายงาน SEA เสนอให้ลาวชะลอการก่อสร้างเขื่อนไซยะบุรีและเขื่อนขนาดใหญ่อื่นๆ ในแม่น้ำโขงออกไปอีก 10 ปี ส่วนหนึ่งเพื่อให้มีเวลาเก็บข้อมูลฐาน (baseline data) เกี่ยวกับระบบนิเวศและการดำรงชีพของประชากรในบริเวณก่อน หลังจากที่นักวิทยาศาสตร์หลายคนเตือนแล้วเตือนอีกว่า รัฐบาลลุ่มน้ำโขงยังไม่มีข้อมูลที่เพียงพอต่อการตัดสินใจและประเมินผลกระทบจากเขื่อน นอกจากนี้ รายงานของ Pöyry บริษัทที่ปรึกษาจากฟินแลนด์ซึ่งรัฐบาลลาวจ้างมาศึกษาว่า รายงาน EIA, SIA และผลการศึกษาความเป็นไปได้ของโครงการนี้สอดคล้องกับหลักการออกแบบของคณะกรรมาธิการแม่น้ำโขงหรือไม่ ก็ระบุอย่างชัดเจนว่า EIA ของโครงการนี้ยังขาดข้อมูลเกี่ยวกับพันธุ์ปลา ความสำคัญทางเศรษฐกิจของพันธุ์ปลา ถิ่นที่อยู่ของปลา ผลกระทบข้ามพรมแดนของเขื่อน ไม่ระบุกลไกเยียวยาชาวประมงที่สูญเสียแหล่งรายได้ รวมถึงยังไม่มีความชัดเจนว่า “ทางปลาผ่าน” ที่จะสร้างนั้นมีหน้าตาอย่างไร อีกทั้งยังไม่เคยผ่านการทดลองว่าใช้ได้จริงหรือไม่

หลายธนาคารบอกว่าหลักอีเควเตอร์ช่วยปรับปรุงกลไกบริหารจัดการความเสี่ยงภายในของธนาคาร ซึ่งเป็นหัวใจของโมเดลธุรกิจธนาคารพาณิชย์ นอกจากนี้ยังช่วยลด “ความเสี่ยงด้านชื่อเสียง” เพราะหลักอีเควเตอร์เป็นมาตรฐานระดับสูง การนำไปใช้โดยเฉพาะในประเทศที่กฎหมายประชาพิจารณ์และธรรมาภิบาลยังไม่ได้มาตรฐานสากล ทำให้ธนาคาร “ดูดี” ยิ่งขึ้นในสายตาประชาคมโลก และทำให้ลูกหนี้ผู้ดำเนินโครงการต้องไปทำงานกับผู้มีส่วนได้เสียในชุมชนอย่างใกล้ชิดและเปิดกว้างมากขึ้น ลดความไม่ไว้วางใจของคนในชุมชนลง น่าเสียดายที่เขื่อนไซยะบุรีในลาว โครงการผลิตไฟฟ้าพลังน้ำมูลค่ากว่าแสนล้าน นอกจากจะไม่ใช้หลักอีเควเตอร์ ยังน่าข้องใจว่าเป็นการ “ส่งออก” กระบวนการด้อยมาตรฐานจากไทยไปยังประเทศเพื่อนบ้านที่ด้อยพัฒนากว่าหรือไม่

ในเมื่อการพัฒนาที่ไม่ยั่งยืนให้บทเรียนที่เป็นรูปธรรมชัดเจนมาแล้วนับครั้งไม่ถ้วน ธนาคารโลกเองซึ่งเป็นเจ้าหนี้ใหญ่ของโครงการเขื่อนปากมูลก็ยอมรับว่า “พลาด” จึงไม่น่าแปลกใจที่เราจะได้เห็นองค์กรระหว่างประเทศอย่างธนาคารโลกและธนาคารเพื่อการพัฒนาเอเชีย (เอดีบี) พยายามมากขึ้นที่จะเรียกร้อง “ความรับผิดชอบ” จากฝ่ายที่ไม่ใช่รัฐ โดยเฉพาะบริษัทผู้ดำเนินโครงการและสถาบันการเงินที่ปล่อยสินเชื่อให้กับบริษัท แนวทางนี้น่าสนใจเพราะรัฐมักจะทำตัวให้ประชาชนไม่ไว้ใจ ถ้าสถาบันการเงินคำนึงถึงผลกระทบต่อสังคมและสิ่งแวดล้อมมากขึ้น บริษัทซึ่งเป็นลูกหนี้ก็ย่อมจะต้องระมัดระวังมากขึ้นตามคำสั่งของเจ้าหนี้เวลาอยากทำโครงการขนาดใหญ่

มหกรรมปรับสถาบันการเงินสะท้อนให้เห็นว่า ระบบการเงินโลกกำลังค่อยๆ เคลื่อนย้ายออกจากยุคที่สถาบันการเงินใหญ่น้อยต่างท่อง “เราต้องรักษาความลับของลูกค้า” เป็นข้ออ้างครอบจักรวาล เข้าสู่ยุคที่ประชาชนกดดันให้ภาคการเงิน “รับผิด” และ “โปร่งใส” มากขึ้นเรื่อยๆ เส้นแบ่งระหว่าง “ความลับเพื่อลูกค้า” กับ “ความโปร่งใสเพื่อสังคม” กำลังถูกขีดขึ้นใหม่ และตัวอย่างหนึ่งที่สะท้อนอย่างน่าติดตามว่าจะขีดกันอย่างไร คือสิ่งที่กำลังเกิดขึ้นบนหมู่เกาะเคย์แมน (Cayman Islands) ดินแดนปลอดภาษีอันดับต้นๆ ของโลก

ในอเมริกาและอังกฤษ ตลอดระยะเวลา 4 ปีที่ผ่านมานับตั้งแต่วิกฤตแฮมเบอร์เกอร์ปะทุปี 2008 ลุกลามเป็นวิกฤตเศรษฐกิจที่ระบาดไปทั่วโลก ไม่มีเสียงเรียกร้องใดจะดังเท่ากับเสียงเรียกร้องจากประชาชนให้รัฐ “จัดการ” กับสถาบันการเงินที่พวกเขามองว่า เป็น “ตัวการ” ที่ก่อให้เกิดวิกฤต แถมยังฉ้อฉลและหลอกลวงลูกค้ากับสังคม ไม่ใช่ว่าโลภมากอย่างเดียว

ประเด็นสำคัญที่ยังไม่มีใครถามคือ การลดแลกแจกแถมชิงโชคมากๆ เบี่ยงเบนแรงจูงใจของสถาบันการเงินไปผิดทางหรือไม่ เช่น ทำให้หมกมุ่นกับการทำแคมเปญที่เป็นเอกเทศจากผลิตภัณฑ์ แบ่งแยกส่วนการตลาดออกจากส่วนการพัฒนาผลิตภัณฑ์ ให้ความสนใจกับการคิดค้นผลิตภัณฑ์ใหม่ๆ ที่ตอบโจทย์ลูกค้าและรับผิดชอบต่อลูกค้าน้อยลง

การคำนวณและเปิดเผยเงื่อนไขสินเชื่อ รวมถึง “มาตรฐานขั้นต่ำ” ในการปล่อยสินเชื่อ ควรจะได้รับการอภิปรายอย่างกว้างขวางในสังคมและบัญญัติเป็นกฏเกณฑ์ต่อไป ในฐานะ “กลไกคุ้มครอง” ผู้ใช้บริการทางการเงินซึ่งทวีความจำเป็นขึ้นเรื่อยๆ ในศตวรรษที่ 21

การให้ความรู้ทางการเงินในฐานะกิจกรรมซึ่งเป็นเอกเทศจากธุรกิจหลักเพียงอย่างเดียวไม่เพียงพอต่อการให้คนจัดการเงินเป็น สถาบันการเงินควรออกแบบผลิตภัณฑ์อย่างรับผิดชอบด้วย นั่นหมายถึงการบูรณาการความรู้ทางการเงินให้เป็นส่วนหนึ่งของการออกแบบผลิตภัณฑ์ตั้งแต่ต้นทาง และรัฐควรกำหนด “ค่าตั้งต้นที่มีเหตุมีผล” สำหรับประชาชน

ธนาคารพาณิชย์ไทยนอกจากจะ “ตามหลัง” การพัฒนาแล้ว ยังมีส่วนตอกตรึงและขยับขยายความเหลื่อมล้ำในสังคม โดยเฉพาะระหว่างกรุงเทพฯ กับต่างจังหวัดอย่างมีนัยสำคัญ ไม่เคยมีบทบาท “นำ” การพัฒนาเอง หลังเกิดวิกฤตเศรษฐกิจปี 2540 ยิ่งไม่เหลียวแลชนบทไทยเพราะภาครัฐใช้วิธีขอร้องมากกว่าบังคับ

ตัวอย่างธนาคารที่ดำเนินธุรกิจตามหลัก “ธนาคารที่ยั่งยืน” คือธนาคาร แซคแบงก์ (XacBank) แห่งมองโกเลีย ลูกหลานเจงกิสข่านที่กำลังพยายามล่องกระแสโลกาภิวัตน์ ประเทศที่ราบสูงซึ่งมีประชากรอยู่อาศัยเพียง 1.77 คนเฉลี่ยต่อหนึ่งตารางกิโลเมตร และยังมีคนจนเกินร้อยละ 30 ของประชากรทั้งประเทศ